Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 07 - Ñká' Ésúm
_("Bulu Lessons - 07 - Interruptive Sounds"/"Leçons de Boulou - 05 - Les Sons Interruptifs")_
01. Bí á yé'è ñkóbán ê Búlu.
Abui ê biyoñ, éyoñ wo kóbõ, wo tót ê bifíá bíbàé bí nê ê vôme wuá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me ne èwôlõ.
Õ ne abeñ.
A têle ètám.
Bí ne õkõlõt.
Mí ne èsôs.
Bê ne atyêñ.
02. Biyoñ biziñ, éyoñ wo tót ê bifíá bíbàé bí nê ê nyênyáé e vôm, õ ne bámêtan ntótan anê ñgê bifíá bíte bí n'èfíá jíá. Ású áseñge d'á belan anyenyet ê biñgun, tót ê mêjô maná:
Me ne èwôlõ. Me n'èwôlõ.
Õ ne abeñ. Õ n'abeñ.
A têle ètám. A têl'ètám.
Bí ne õkõlõt. Bí n'õkõlõt.
Mí ne èsôs. Mí n'èsôs.
Bê ne atyêñ. Bê n'atyêñ.
Me ne õjíbí. Me n'õjíbí.
Õ ne anyu. Õ n'anyu.
A ne ètun. A n'ètun.
Bí ne akap. Bí n'akap.
Mí ne õkala. Mí n'õkala.
Bê ne èbiasè. Bê n'èbiasè.
03. Bí yé'è ya éfíá "ê". Èfí'ét'é ne beleban ê zàñe bifíá bíbàè. Èyoñ éte, õ ne belan ñká' ésúm náa ô lat èfíá "ê" aa éfíá j'á kpwáa "ê". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me têle ê njóñ. Me têl'ê njóñ.
Mê ntêle ê njóñ. Mê ntêl'ê njóñ.
Õ betê ê fán. Õ bet'ê fán.
Ô mbetê ê fán. Ô mbet'ê fán.
A sônõ ê nseñ. A sôn'e ê nseñ.
Á nsônõ ê nseñ. Á nsôn'e ê nseñ.
Bí yême ê mbotok. Bí yêm'ê ndobok.
Bí ñyême ê mbotok. Bí ñyêm'ê ndobok.
Mí fetê ê mbõk. Mí fet'ê mbõk.
Mí mfetê ê mbõk. Mí mfet'ê mbõk.
A bôõ ê fálák. Bê bôõ ê fálák.
Á mbôõ ê fálák. Bê mbôõ ê fálák.
04. Bifíá biziñ bí á man aa ntótán ê "k". Asú bive'án tót ê bífíá biná:
afok, atēk
abák, abìk, abòk, abôk, abúk
akak, akók, akùk
alák, alôk, alúk
asēk, asìk, asõk, asúk
ayák, ayók
èdók, èdúk, õdák
èlòk, ètòk
èsek, èsēk, èsòk, èsók, èsôk, èsúk
nyík, nyōk, nyak
ñkák, ñkek, ñkòk, ñkôk, ñkuk, ñkúk
kêk, èduduk, kõnõk, mbôbôk, ndobok
mewôk, mfêk, mvôk, èwók
njùk, èbak, õfák, èsõbõk, kíndík
Èsámvak, Èsáñgok, Èvúzok
Yèmekak, Yèmfêk, Yèmvak, Yènjõk, Yèsok
05. Bí tame belane bifíá biziñ. Tót ê mêjô maná:
Me bilí njùk.
Õ ne mewôk.
A ne asúk. A n'asúk.
Bí betê ê ñkòk. Bí bet'ê ñkòk. Bí bet'ê miñkòk.
Mí bilí mekêk.
A vúmane Yèmekak. Bê vúmane Yèmfêk.
06. Éyoñ èfíá j'á man aa "k", ñgê wo belan èfíá éte ôseñge été, ñg'éfíá y'õ ôsú j'á tátè aa õnjes, biyoñ biziñ, wo fol ntótán ê "k" aa ñká' ésúm. Asú bive'án tót ê mêjô maná:
Me bilí kêk. Me bilí [ kê' ê ] wó.
Bí bilí mekêk. Bí bilí [ mekê' ê ] mó.
Õ ne ayók. Õ [ n'ayók ]. Õ ne [ ayó' ê ] nlêm. Õ [ n'ayó' ê ] nlêm.
A toó ê ñkòk. Me toó ê [ ñkò' ] ê dúm.
Bí toó ê ñkòk. Bí toó ê [ ñkò' ] ê dúm. Bí toó [ miñkò'o ] mí dúm.
07. Éyoñ èfíá j'á man aa "k", ñgê wo belan èfíá éte ôseñg'è été, ñg'éfíá y'õ ôsú j'á tátè aa akeñgê, biyoñ biziñ, wo vaa ntótán ê "k". Õ bá'álán ntótán yà ônjes aa ñká' ésúm. Asú bive'án tót ê mêjô maná:
Me bilí njùk. Me bilí [ njù'ù ] dên.
Õ lõô [ ñká'á ] mêndím.
A ne asúk. A ne [ asú'ú ] móñgô. A n'asú'ú móñgô.
Bí toó ê nsêlek. Bí toó ê [ nsêle' ê máñ ].
Mí bilí metôk. Mí bilí [ metô'ô ] bílé.
Bê bôõ ê fálák. Bê bôõ ê [ fálá'á ] ndá.
08. Nálé fe, bekõnõ'õ bèziñ b'á man a ntótán ê "k". Asú bive'án tót ê bífíá biná:
ê vak, ê vek
ê nyik, ê sik
ê bôk, ê wôk
ê bík, ê dík, ê tyík
ê bêk, ê bík, ê bõk, ê bók, ê bôk, ê búk
ê fák, ê kák, ê tyák, ê yák
ê duk, ê fuk, ê nyuk, ê suk, ê tuk
ê búk, ê dúk, ê súk
ê kok, ê sok, ê tok
09. Mintótán miziñ mí á duñ an'ékañgá "k", vedá bí á jô ntótán ôte anê ñgê bí á si'ibi. Ású átàta'a, tót ê bífíá biná:
ma'án
èvó'ò
èkasa'a (èkañgè)
alô'õ
andó'o
èdiba'a
afõ'ôlõ
dumbá'á
lô'õ
aañgõ'é
dá'a
èka'á
èkpwê'êkpwêk
èkpwikpwi'iti
fe'ê
ma'a
mbe'e
mva'a
mvo'óé
nje'ese
ndó'o
õjeja'a
zo'óbon
zo'óyañ
10. Bí tame belan bifíá biziñ ê y'è été. Tót ê mêjô maná:
Õ bilí ma'a.
Bí lõô zo'óyañ.
Bê bilí bika'á.
ntu'a, ntu'a ê ndá
èbáñ, nja'a, èbáñ ê nja'a
abôlá'á, abôlá'á énòñ, abôlá' énòñ
ñkpwá'á
ñkpwá'á ñnóp
miñkpwá'á miñnóp
11. Bekõnõ'õ bèziñ ê fe bê bilí ntótán w'á funane "k", veda bí á jô ntótán ôte anê ñká' ésúm. Ású bive'án, tót ê bêkõnõ'õ báná:
ê ba'abe, ê ba'ale
ê ba'aé, ê ja'aé, é ya'aé
ê bá'álan
ê be'e, ê bê'e, ê nye'e
ê bé'è, ê yé'è
ê bê'êle, ê kpwê'êle, ê yê'êle
ê bo'oé, ê yo'oé, ê bú'i
ê bo'olõ, ê do'olõ (= ê do'olè), ê fo'olõ
ê dí'i, ê lí'i
ê fô'ôban, ê fô'ôsan
ê sá'ábe, ê sá'ále
ê si'ibi, ê si'ili
ê su'ulan, ê sú'úlan
ê tá'aé, ê yá'aé
ê ve'ele, ê ye'ele, ê ye'elan
ê vô'ôbõ, ê vô'ôlõ
ê ze'ebe, ê zê'êbe
ê bu'u, ê sè'è, ê tó'oé
ê kõ'õlan
ê kpwa'ate
ê li'iban
ê nye'esan
ê ve'ê fe'ê
ê wó'o
12. Bifíá ñgê ke biyõlè b'iziñ bí tií aa bekõnõ'õ bèziñ. Ású bive'án, tót ê bífíá biná:
ê yê'êle => ñyê'êle
ê se'ese => èse'ese
ê tyê'êbe => ètyê'êbe
ê kpwê'êle => èkpwê'êle
ê duk => medu'án
ê fá'a => mvák
ê tôban => ndôba'anê
ê lúk => nlú'án
12. Ású bive'áne bekõnõ'õ bête, tót ê mêjô maná:
Me lõô món-a-miñgá; a be'ê nlõñgá mêndím.
Me lõô món-a-fám. A be'ê mendê'ê mêndím.
Õ be'ê món.
Bí á yé'è ñkóbán ê Búlu.
Mí á bê'êle ndúan.
16. Õnyelè 1: Vá'á ábui ê yà bífíá biná:
èvó'ò
èkasa'a (èkañgè)
èdiba'a
afõ'ôlõ
ntu'a, ntu'a ê ndá
dumbá'á
17. Õnyelè 2. Vá'á ábui ê yà bíjêt ê biná:
viēk + bidí, èbáñ + nja'a, ñkóé + zek
18. Õnyelè 3. Belá'an ébêñ ê jiná:
[ õnyenyet éñgun ] + [ kõnõ' anjen ] [+ èwuñ]
Tátè'è aa õnyenyet éñgun. Kõ'õláane kõnõ'õ "be'ê". Õ ne ê fe kõ'õlan éfí' èfê ñgê ke bifíá:
[me, õ, a, bí, mí, bê] + be'ê [ + kêk, mbek, ntyóbé, kandé, mbe'e, mimfen, nlõñgá, nsáñgá, ñgõé, bõbõ, nlõñgá mêndím ]
19. Õnyelè 4. Ású kõnõ'õ "tyelê", belá'an bífíá biná:
[me, õ, a, bí, mí, bê] + tyelê [ + ê ntu'a ndá ]
20. Õnyelè 5. Ású kõnõ'õ "bôõ", belá'an bífíá biná:
[me, õ, a, bí, mí, bê] + bôõ [+ ê nsêlek ]
21. Õnyelè 6. Ású kõnõ'õ "ñgbwá'a", belá'an bífíá biná:
ñgbwá'a, ê ñgbwá'ábe
[me, õ, a, bí, mí, bê] + ñgbwá'a [ + ôbùt, élé, ôsôé, ê mbúán, ê nsêlek ]
Mimfèfè Bífíá
añgan (abui: mêñgan): _("lesson"/"leçon")_
èjêt (abui: bijêt): _("expression"/"expression")_
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): _("previous"/"précédent")_
èla'é, (èla'aé) (abui: bila'é, bila'aé): _("comment"/"commentaire")_
èmek (abui: bimek): _("introduction"/"introduction")_
ntôo (abui: mintô): _("next"/"suivant")_
õseñge (abui: aseñge): _("sentence"/"phrase")_
Mêñgan máná mê ne ású na bí yé'é anê b'á kóbô Búlu. Ñgê wo yêne jôm èziñ é n'ábé ñgê ke njùk, ñgê wo kômbô kómêkane, tili'i dê mfá'á ya bila'aé.
These lessons are meant to teach how to speak the Bulu language. If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.
Ces leçons enseignent comment parler la langue Boulou. Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com/nkoban/Angan08.htm