Ñyé'án Búlu - 10 - Menda'a "ñgá'an/ñgênán" aa "mbá'a"
_("Bulu Lessons - 10 - The Auxillaries *ñgá'an/ñgênán* and *mbá'a*"/"Leçons de Boulou - 05 - Les Auxilliaires *ñgá'an/ñgênán* et *mbá'a*")_
01. Bí á yé'é ñkóbán ê Búlu.
Bí tame ye'è nda'a j'a líti ñgê jam èziñ é njí ke tyendé ávál é mbê:
ñgá'an/ñgá'án, ñgênán
Aválê dá yà belan nda'a "ñgá'an" ñgê ke "ñgênán" é ne náa ô líti náa jam èziñ é tií aa mõt èziñ é njí ke tyendé. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ñgá'ane ] mvam.
Õ [ ñgênán ] ábé.
A [ ñgá'ane ] sóé.
Bí [ ñgênán ] ôñgôñgõ.
Mí [ ñgá'ane ] ñgbwa.
Bê [ ñgênán ] ávak.
Me [ ñgá'an ] èyõé.
Õ [ ñgênán ] ôñgásê.
A [ ñgênán ] áfom.
Bí [ ñgá'ane ] nsámbá.
Mí [ ñgênán ] évôl.
Bê [ ñgá'ane ] bikálák.
02. Avál àfê yà ê belan nda'a "ñgá'an" ñgê ke "ñgênán" é ne náa ô líti náa mõt á njí kôlõ ê vôm a mbê. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ñgá'an ] ê ndá.
Õ [ ñgênán ] édúk.
A [ ñgênán ] áfan.
Bí [ ñgá'an ] ésáé.
Mí [ ñgá'an ] ábá.
Bê [ ñgênán ] ábôk.
Me [ ñgênán ] Éfulán.
Õ [ ñgá'an ] Ákônôliñga.
A [ ñgênán ] ê Bamênda.
Bí [ ñgá'an ] ôñgôla.
Mí [ ñgênán ] ê balánda.
Bê [ ñgênán ] Áñgõlá.
03. Õ ne ê fe belan nda'a "ñgá'an/ñgênán" aa kõnõ'õ j'a líti anê jam é né. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ñgênán ] nlômán.
Õ [ ñgá'an ] mfúbán.
A [ ñgá'an ] njêmban.
Bí [ ñgá'an ] njáñán.
Mí [ ñgênán ] ñyemán.
Bê [ ñgá'an ] ñkõmesán.
04. Õ ne ê fe belane nda'a "ñgá'an/ñgênán" ású ésáé mõt a ê bo. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ñgá'an ] ñkate mefóé.
Õ [ ñgá'an ] ñkúkúmá.
A [ ñgênán ] njêjàé.
Bí [ ñgá'an ] bendômán.
Mí [ ñgênán ] ê bóñgô.
A [ ñgênán ] ñyê’êle. Bê [ ñgênán ] beyê'êle.
05. Avál afê yà ê belan nda'a "ñgá'an" ñgê ke "ñgênán" é ne náa ô líti náa jam d'á ke ôsú aa boban. Wo belane nda'a ète mevále mevál. Avále dá d'á belan kõnõ' anjen. Èbêñ ê yà tõñ é ne:
õnyenyet-éñgun + ñgá'an/ñgênán + õnyenyet-éñgun + kõnõ' anjen...
Wo tátè aa õnyenyet-éñgun. Õ tõñ ê aa nda'a "ñgá'an" ñgê ke "ñgênán". Õ betá belan ônyenyet éñgun ôsú. Èyoñ éte wo ê kõ'õlane kõnõ' anjen j'a líti jam d'á ke ôsú. Ású bive'án, tót ê mam máná:
Me [ ñgênán me ] si'í.
Õ [ ñgá'án õ ] sônõ.
A [ ñgá'án a ] veê.
Bí [ ñgênán bí ] yême.
Mí [ ñgênán mí ] yá'a.
Bê [ ñgênán bê ] ñgônõ.
07. Ê mvú'áa kõnõ' anjen, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ñgênán me ] toó étò.
Õ [ ñgênán ] õ bilí njùk. Õ [ ñgênán õ ] bilí minjùk.
A [ ñgá'án a ] bôõ sí.
Bí [ ñgá'án bí ] têle ê ñkpwas-ê-ndá.
Mí [ ñgênán mí ] bútu ê mbotok.
Bê [ ñgá'án bê ] solô ôkàñ.
Me [ ñgênán me ] tií ákõn.
Õ [ ñgá'án õ ] si'í ê mfaká.
A [ ñgênán a ] tyelê ê ntu'a ê ndá.
Bí [ ñgá'án bí ] bilí bidí.
Mí [ ñgênán mí ] túmu amú minjùk.
Bê [ ñgênán bê ] betê ándìl. Bê [ ñgênán bê ] bet'ándìl.
08. Avál afê yà ê belan nda'a "ñgá'an" ñgê ke "ñgênán" aa kõnõ' é ne aa kõnõ' è nê éfêfêm (kõnõ' é njí bo ê kõnõ' anjen). Vedá, wo belan kõnõ' ète anê ñgê wo tyini. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ñgá'án me ] já'ak.
Õ [ ñgá'án õ ] wúbuk.
A [ ñgênán a ] kõmesa'an.
Bí [ ñgênán bí ] wulu'u.
Mí [ ñgênán mí ] kóbõ'õ.
Bê [ ñgá'án bê ] jêmek.
09. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ñgá'án me ] fete'e mimbé.
Õ [ ñgá'án õ ] du'uk. Õ [ ñgá'án õ ] láa minsòs.
A [ ñgênán a ] ba'aè tíl.
Bí [ ñgênán bí ] solè'è bidí.
Mí [ ñgênán mí ] kóbõ'õ ajô.
Bê [ ñgá'án bê ] tyá'a kpwem.
10. Õ ne ê fe belane nda'a "ñgá'an" náa "ñgá'a". Õ ne ê fe belane "ñgênán" náa "ñgêná". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ñgá'a ] ètám. Me [ ñgá' ] ètám.
Õ [ ñgêná õ ] nye'e meyok. Õ [ ñgên'ô ] õ nye'e meyok.
A [ ñgá'a ] mvúk.
Bí [ ñgá'a ] mvo'óé.
Mí [ ñgêná ] ñgbwa.
Bê [ ñgá'a ] nsámbá.
11. Bí tame ye'è nda'a èfê:
mbá'a
Nda'a "mbá'a" j'a beleban mevál ê mevál. Avál dá é ne náa wo yè õfát ê yà mõt (ñgê ke tít, ñgê k'õnòn, ñgê ke jôm). Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ mbá'a ] mvam.
Õ [ mbá'a ] minsòs!
A [ mbá'a ] õñgbwátêñgbwát. A mbá' õñgbwátêñgbwát.
Bí [ mbá'a ] meló!
Mí [ mbá'a ] mfóp.
Bê [ mbá'a ] ñkañete!
12. Avál afê yà belan nda'a "mbá'a" é ne náa ô vômõ jam mõt a ê bo, ñgê ke jam mõt a nê ntíndán yà ê bo. Ású bive'ela'a, tót ê mam máná:
Me [ mbá'a ] tili.
Õ [ mbá'a ] vô'ôlõ.
A [ mbá'a ] wóban.
Bí mbá'a vee.
Mí mbá'a dí.
Bê [ mbá'a ] vólõ.
13. Õnyelè 1: Belá'ane bífíá biná aa nda'a "ñgá'an" ñgê ke "ñgênán":
õsôé, èwóban
akap, èsôs
asúk, nsúsúk, minsúsúk
atēk, ntêtēk, mintêtēk
èlēs nlêlēs, minlêlēs
atyêñ, ntyêtyêñ, mintyêtyêñ
móñgô, bóñgô
ñgul, ñguñgúl, miñguñgúl
ê jàl, ê fálák, ê njóñ
ê Fúmbàn, ê Kumba, ê Mfu, ê Món-a-Têle, ê Tíbátí, ê Tyañ
14. Õnyelè 2: Belá'an nda'a "ñg'an, ñgênán, ñgá'a, ñgêná". Kõ'õláan kõnõk. Õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá.
ê dími
ê túi
ê kóoé
ê koñ
ê wóban
ê yô
ê fák
ê jêñ
ê bi, èsáé
ê dí mfíáñ ndó'o
ê kut mbé
ê láa minsòs, ê láa minál
ê bíáé bón
ê kus, bidí
ê leñ, meyok
15. Õnyelè 3: Belá'an nda'a "mbá'a". Kõ'õláan èfíá, kõnõk, aa bifíá bifê:
afom, asum, atēk, ayók, èlēs, fek, atyêñ, njem, njêt, ñgul
ê fombõ
[ ê bêt ] [ andìl, ñkōl ]
ê be'e, mbe'e
ê sômbõ, èdúk
[ ê vô'ôlõ ] [ fóé, mefóé ]
[ ê fuk, ê nyú ] [ biañ ]
ê têbe têtelê
ê tabe têtoó
[ ê ke, ê só], [ afan, nlam, Èbolêwo'o
ê wóban, õsôé
| Õnyônyós | Õmvon |
| me | bí |
| õ/ô | mí |
| a | bê |
| ne |
| mbê |
| ntóo |
| ñgá'an/ñgênán/ñgá'a |
| mbá'a |
añgan (abui: mêñgan): _("lesson"/"leçon")_
èñgun (abui: biñgun): _("pronoun"/"pronom")_
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): _("previous"/"précédent")_
èwuñ (abui: biwuñ): _("complement"/"complément")_
ntôo (abui: mintô): _("next"/"suivant")_
nda'a (abui: menda'a): _("copula"/"copule")_
õnyenyet (abui: anyenyet): _("personal"/"personel")_
ê vômõ: _("to indicate"/"indiquer")_
Ê váná, bí á ye'è añgbwa'aé ébàé: "ñgá'an/ñgênán" aa "mbá'a". Ñg'ô yêne jôm èziñ é n'évùs ñgê k'abé, kat ê bía mfá'á ya bila'aé.
In this lesson, we study the copulas "ñgá'an/ñgênán" and "mbá'a". If you see an error or something out of place, let us know in the Comments section.
Dans cette leçon, nous étudions les copules "ñgá'an/ñgênán" et "mbá'a". Si tu constates une erreur ou quelque chose déplacée, signales-le nou dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com/nkoban/Angan13.htm