Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 28 - Kõnõk *ê ke*
_("Bulu Lessons - 28 - The Verb *ê ke*"/"Leçons de Boulou - 28 - Le Verbe *ê ke*")_
01. Bí á yé'è ñkóban ê Búlu.
Bí tame jom ê kõnõ' èziñ bí yêne ya:
*ê ke*
Bí tame zú jom ábui mêvál ê yà belane kõnõ' *ê ke*. Èyoñ éte bí á ye fombõ ê mam mèziñ bí yé'è ya..
Kõnõ' *ê ke* è ne beleban aa menda'a mèziñ bí yé'è ya. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("We are learning to speak Bulu. Let's visit a certain verb we have already encountered: *ê ke*. Let's visit many ways to use the verb *ê ke*. Then, we will review some concepts we have already studied. We will also add some little things. The verb *ê ke* can be used with some copulas we have already studied."/"Nous apprenons à parler Boulou. Visitons un certain verbe que nous avons déjà étudié: *ê ke*. Visitons plusieurs manières d'utiliser le verbe *ê ke*. Puis nous allons réviser certaines choses que nous avons déjà étudiées. nous ajouterons aussi certaines choses. Le verbe *ê ke* peut être utilisé avec certaines copules que nous avons déjà étudiées.")_
*Me [ ne ke ].*
*Me [ mbê ke ].*
*Me [ mbá'a ke ].*
*Me [ ñgá'ane ke ].*
*Mê [ ntóo ke ].*
02. Kõnõ' *ê ke* è ne beleban aa ajó' èziñ bí yé'è ya. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("You can use the verb *ê ke* with some of the auxillaries to which we have already been introduced."/"Tu peux aussi utilser le verbe *ê ke* avec certains auxilliaires que nous avons déjà étudiés.")_
*Me [ ñgá ke ].*
*Me [ ndeme ke ].*
*Me [ wô'õ ke ].*
*Mê [ ñga ke ].*
*Mê [ mbême ke ].*
*Mê [ tame ke ].*
03. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("After the verb *ê ke*, you can add some words such as names, adjectives, etc."/"Après le verbe *ê ke*, tu peux ajouter des mots tels que des noms, des adjectifs, etc.")_
*Me wô'õ [ ke ] ésáé. Me wô'õ k'è ésáé.*
*Õ [ ndeme ke ] ê nlam.*
*Á [ mbême ke ] ê Jibutí.*
*Bí [ ñga ke ] áfúp. Bí ñga k'a áfúp.*
*Mí [ ke ya ] ôñgôla. Mí [ ki ] y'õ ôñgôla.*
*Bê [ wô'õ ke ] áfan. Bê wô'õ k'a áfan.*
04. Õ ne jõs ájô. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:*
_("You can negate an expression."/"Tu peux exprimer la négation d'une expression.")*
*Mê [ njí ke ].*
*Mê [ njí ke ] vôm. Mê [ njí ke ] ke.*
*Õ ne [ teke ] ke ésáé. Õ ne [ teke ] k'è ésáé.*
*Nté anê õ ñgá ku mbek, õ [ teke ] ke ésáé.*
*Nt'á an'ô õ ñgá ku mbek, õ tek'ê fe k'è ésáé.*
*Á [ njí ] ke ésulán. Á njí k'è ésulán.*
*Bí á ê ke ê [ ki ] ê Zimbabôé.*
*Mí [ njí ] ke Ébolêwo'o. Mí [ njí ke ] ke Ébolêwo'o.*
*Mí njí k'è Ébolêwo'o. Mí njí ke k'è Ébolêwo'o.*
*B'á ê [ vo'o ] ke aakítí.*
*B'á ê [ vo'ó ke ] ke aakítí.*
05. Bí yé'è ya ê mendenda'a ê bekõnõk. Kõnõ' *ê ke* è ne beleban anê ndenda'a kõnõk. Nál'a ne náa kõnõ' *ê ke* è ne beleban ôsúsúa éyõlè ê vôm. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("We have studied the concept of copular verbs. The verb *ê ke* can be used as a copular verbe. This means that the verb *ê ke* can precede a name, an adjective, etc."/"Nous avons déjà étudié l concepte de verbes copulaires. Le verbe *ê ke* peut être utilisé comme un verbe copulaire. Ceci signifie que le verbe *ê ke* peut précéder un nom, un adjectif, etc.")_
*M'a [ ke ] ábôk. M'a k'a ábôk.*
*Wo [ ke ] ésáé. Wo k'è ésáé.*
*A a [ ke ] áfúp. A a k'a áfúp.*
*Bí á [ ke ] ê nlam.*
*Mí á [ ke ] ê Mvañgan.*
*B'á [ ke ] Ábôñ Mbañ. B'á k'a Ábôñ Mbañ.*
06. Amú kõnõ' *ê ke* è ne ndenda'a kõnõk, kõnõ' ète è ne kpwáa kõnõ' èfê. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("Since the verb *ê ke* is a copular verb, that verb can precede another verb."/"Puisque le verbe *ê ke* est un verbe copulaire, ce verbe peut précé un autre verbe.")_
*M'a [ ke ] [ tabe ].*
*Wo [ ke ] [ dí ].*
*A a [ ke ] [ wóban ].*
*Bí á [ ke ] [ sobõ ].*
*Mí á [ ke ] [ wúp ].*
*B'á [ ke ] [ ndáman ].*
07. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("After the verb, you can add a name, an adjective, an adverb, etc."/"Après le verbe, tu peux ajouter un nom, un adjectif, un adverbe, etc.")_
*M'a [ ke ] nyiñ ê Zañemelima.*
*Wo [ ke ] dí sañga.*
*A a [ ke ] kate fóé.*
*Bí á [ ke ] tos ê ñgòn.*
*Mí á [ ke ] síli minsílí.*
*B'á [ ke ] fá'a bóñgô.*
08. Bí yé'è ya ê bekõnõ'õ bíkpwáa. Mfá'á bekõnõ'õ bíkpwáa, kõnõ' *ê ke* è n'èbúbúp ê kõnõk. Éyoñ wo ê belane kõnõ' *ê ke* anê kõnõ' èkpwáa, bifase bíbaáne yà ôseñge bí á belane nyênyáé èñgun. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("We have already studied verbes of precedence. When it comes to verbs of precedence, the verb *ê ke* is a special one. When you use the verb *ê ke* as a verb of precedence, both sides of the sentence use the same personal pronoun."/"Nous avons déjà étudié les verbes de précédence. Pour ce qui est des verbes de précédence, le verbe *ê ke* est spécial. Quand tu utilises le verbe *ê ke* comme verbe de précédence, les deux côtés de la phrase utilisent le même pronom personnel.")
*[ M'a ] ke [ m'a ] wulu.*
*[ Wo ] ke [ wo ] fóp.*
*[ A a ] ke [ a a ] yôn. A a k'a a yôn.*
*[ Bí á ] ke [ bí á ] têt.*
*[ Mí á ] ke [ mí á ] võman.*
*[ B'á ] ke [ b'á ] sában.*
09. Õ ne ê fe kõ'õlan ê menda'a mèziñ ñgê k'ajó' èziñ bí yé'è ya. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*[ Me wô'õ ] kê m' a wulu.*
*[ Õ ndeme ] ke ê wo kat mefóé.*
*[ Á mbême ] ke a a kôane bidí.*
*[ Bí ke/ki ya ] bí á ji melám.*
*[ Mí ñga ] ke mí á jêñ ê mejô.*
*[ Bê ñgá ] ke b'á yôn.*
10. Kõnõ' *ê ke* j'a beleban abui mfá'á yà tyini ájô ású ê vôm ê wo ê yi náa mõt á ke. Ású éve'án, tót ájô diná:
_("The verb *ê ke* is used a lot to give an order about where you want somebody to go."/"The verbe *ê ke* est beaucoup utilisé pour donner un ordre qui indique où tu veux que quelqu'un aille.")_
*Kelêk!*
11. Õ símêsa'ane náa kõnõ' *ê ke* è ne beleban aa èyõlè. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Kelê ésáé! Kel'ésáé!*
*Kelê ê fálák! Kel'ê fálák!*
*Kelê ôkàñ! Kel'ôkàñ!*
12. Õ ne ê fe tyini ású jam èziñ wo ê yi náa mõt á ke bo. Èyoñ éte, wo belane kõnõ' ê mvú'áa *Kelêk*. Nál'a ne náa ê mbôle kõnõ' *ê ke* è nê beleban anê ndenda'a kõnõk, ê mvú'áa èfíá *Kelêk*, õ ne kõ'õlan ê kõnõ' èfê. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("You can also give an order for something you want somebody to do."/"Tu peux aussi donner un ordre pour quelque chose que tu veux que quelqu'un fasse.")_
*Kelê dí!*
*Kelê sobõ!*
*Kelê wóban!*
*Kelê kõmesan!*
13. Ê mvú'áa kõnõ'õ baáa, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("After the second verb, you can add a name, an adjective, an adverb, etc."/"Aprè le deuxième verbe, tu peux ajouter un nom, un adjectif, un adverbe, etc.")_
*Kelê diin mbé.*
*Kelê kõm énòñ.*
*Kelê bômbõ sí!*
*Kelê wóban ôsôé.*
14. Õ ne ê fe tyini ábui ê bõt. Èyoñ éte, wo belane èfíá *Kel'áne*, ñgê ke *Kel'ánè*, ñgê ke *Keñgáne*, ñgê ke *Keñgánè*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("You can also give an order to many people. In that case, use the word *Kel'áne/Kel'ánè/Keñgáne/Keñgánè*."/"Tu peux aussi donner un ordre envers beaucoup de gens. Dans ce case, utilise le mot *Kel'áne/Kel'ánè/Keñgáne/Keñgánè*.")_
*Kel'ánè!*
*Keñgánè!*
*Kel'ánè álôk! Kel'án'a álôk!*
*Keñgáne álôk! Keñgán'a álôk!*
*Kel'ánè ésáé! Kel'án'è ésáé!*
*Keñgánè ôkàñ! Keñgán'õ ôkàñ!*
*Kel'ánè Éfulán. Kel'án'è Éfulán.*
15. Ê mbôlê kõnõ' *ê ke* è nê ndenda'a kõnõk, ajô te è ne beleban aa kõnõ' èfê. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("Since the verb *ê ke* is a copular verb, it can be used with another verb."/"Puisque le verbe *ê ke* est un verbe copulaire, il peut aussi être utilisé avec un autre verbe.")_
*Kel'áne dí!*
*Keñgáne sobõ!*
*Kel'ánè wóban!*
*Keñgánè kõmesan!*
*Kel'ánè sáéban!*
*Keñgáne siñ!*
16. Õ ne tyini ê mõte wuá ású vôm èziñ wo ê yi náa mía nyê mí ke. Èyoñ éte, wo belan èfíá *Ñke* ñgê ke *ñkelêk/span>*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("You can give an order to one person for somewhere you want you both to go. In that case, use the word *Ñke/span>*or "ñkelêk/span>*."/"Tu peux donner un ordre à une personne pour un endroit où tu veux aller avec lui/elle. Dans ce cas, utilise the mot *Ñke** ou *Ñkelêk*.".)_
*Ñke!*
*Ñkelêk!*
*Ñke áfúp! Ñk'a áfúp!*
*Ñke ésáé! Ñk'è ésáé!*
*Ñke ôsôé! Ñk'õ ôsôé!*
*Ñkelê ábá! Ñkel'ábá!*
*Ñkelê élí'íti! Ñkel'élí'íti!*
*Ñkelê Ôbála! Ñkel'Ôbála!*
17. Ê mbôlê kõnõ' *ê ke* è nê ndenda'a kõnõk, ajô te õ ne tyini ájô ású jam wo ê yi mía nyê mí bo. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("Since the verb *ê ke* is a copular verb, you can use it to give an order for something you both need to do."/"Puisque le verbe *ê ke* is a verbe copulaire, tu peux l'utiliser pour donner un ordre pour quelque chose que vous deux devez faire.".)_
*Ñke dí!*
*Ñke sáé!*
*Ñke sobõ!*
*Ñke wóban!*
*Ñke kõmesan!*
*Ñke yé'è Búlu.*
*Ñkelêk!*
*Ñkelê dí!*
*Ñkelê sobõ!*
*Ñkelê wóban!*
*Ñkelê kõmesan!*
*Ñkelê yemelan.*
*Ñkelê somelan!*
*Ñkelê yóp ê kòs!*
*Ñkelê jom ê Tatê b'áa Nanê!*
18. Ñgê wo tyini abui ê bõt ású vôm èziñ wo ê yi náa mía be bê mí ke, õ ne belan èfíá *Ñkel'áne*, ñgê ke *Ñkel'ánè*, ñgê ke *Ñka'áne*, ñgê ke *Ñka'ánè*, ñgê ke *Ñkeñgáne*, ñgê ke *Ñkeñgánè*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("If you are giving an order to many people for somewhere you want all of you to go, you can use the word *Ñke'áne*, or *Ñkel'ánè*, or *Ñka'áne*, or *Ñka'ánè*, or *Ñkeñgáne*, or *Ñkeñgánè*."/"Si tu donnes un ordre à beaucoup de personnes pour un endroit où tu veux que vous tous/toutes y alliez, utilise the mot *Ñke'áne*, ou *Ñkel'ánè*, ou *Ñka'áne*, ou *Ñka'ánè*, ou *Ñkeñgáne*, ou *Ñkeñgánè*.".)_
*Ñka'áne áfan! Ñka'án'a áfan!*
*Ñke'áne ésam. Ñke'án'è ésam.*
*Ñka'ánè ôsôé! Ñka'án'õ ôsôé!*
*Ñkel'áne Ábíjañ! Ñkel'án'a Ábíjañ.*
*Ñkeñgáne ésáé! Ñkeñgán'è ésáé!*
*Ñkel'ánè ôkàñ! Ñkel'ánè ôkàñ!*
19. Õ ne ê fe belane kõnõk. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Ñka'áne dí!*
*Ñka'áne sáé!*
*Ñkel'áne sobõ!*
*Ñkel'ánè wóban!*
*Ñkeñáne kõmesan!*
*Ñkeñánè võman!*
20. Õ ne ê fe jõs ájô õ bela'ane kõnõ' *ê ke*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("You can also negate something by using the verb *ê ke*./"Tu peux aussi donner un ordre négatif en utilisant le verbe *ê ke*.)_
*Te wo ke áfan! Te wo k'a áfan!*
*Te a a ke ésáé! T'a a k'è ésáé!*
*Te mí á ke Ésiñgilí! Te mí á k'è Ésiñgilí!*
*Bikõm a a jô na te bí á ke Áñgõlá. Bikõm a a jô na te bí á k'a Áñgõlá.*
*Te wo ke wúp ê bidí!*
*Te mí á ke sobõ!*
*Te b'á ke wóban!*
*Te mí á ke wosan.*
*Te a a ke lí'i áfan! T'a a ke lí' áfan!*
*Kelê kat Ákônõ náa te a a ke ésáé! Kelê kat Ákônõ náa t'a a k'è ésáé!*
añgan (abui: mêñgan): _("lesson"/"leçon")_
èjêt (abui: bijêt): _("expression"/"expression")_
ê kpwáa: ): _("to precede"/"précéder")_
nda'a (abui: menda'a): _("copula"/"copule")_
ndenda'a (abui: mendenda'a): _("copular"/"copulaire")_
ndenda'a èjêt (abui: bijêt): _("copular expression"/"expression copulaire")_
ndenda'a kõnõk (abui: mendenda'a ê kõnõk): _("copular verb"/"verbe copulaire")_
ê tyini: ): _("to give an order"/"donner un ordre")_
ètyini (abui: bityini): _("order"/"ordre")_
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): _("previous"/"précédent")_
èla'é, (èla'aé) (abui: bila'é, bila'aé): _("comment"/"commentaire")_
ntôo (abui: mintô): _("next"/"suivant")_
õjók (abui: ajók): _("auxillary"/"auxilliaire")_
õjêjók (abui: ajêjók): _("auxillary (adj)"/"auxilliaire (adj)")_
õjêjó'ó kõnõk (abui: ajêjó'ó bekõnõk): _("auxillary verb"/"verbe auxilliaire")_
Áñgan díná é n'ású bekõnõ' *ê ke* aa "ê jíbi". Ñgê wo yêne jôm èziñ é n'ábé ñgê ke njuk, ñgê wo kômbô kómêkane, tili'i dê mfá'á ya bila'aé.
This lesson reviews the verbs *ê ke* and "ê jíbi". If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.
Cette leçon parcourre les verbes *ê ke* et "ê jíbi". Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com