Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 30 - Anyenyete Bíbêbáé Ê Biñgun
_("Personal Reflective Pronouns"/"Les Pronoms Personnels Réflectifs")_
01. Bí á yé'è ñkóban Búlu.
Õmíês ô n'èfíá j'á me'e *zá* a ê bo jam, ñgê ke *jé* j'á bo jam. Èbêbáé éñgun é n'èñgun j'á líti náa ômíês ôbíén w'á bo jam. Bibêbáé ê biñgun bí ne fátan ébàé.
Õnyenyet ébêbáé éñgun ô n'èbêbáé éñgun j'á beleban ású mõt-a-binam.
_("We are learning to speak Bulu. A reflective pronoun is a pronoun that shows that a subject 'itself' is doing something. Reflective pronouns are in two categories. A personal reflective pronoun is a reflective pronoun used for (a) human being(s)."/"Nous apprenons à parler Boulou. Un pronom réflectif is un pronom qui montre qu'un sujet "lui-même" fait quelque chose. Les pronoms réflectifs sont en deux catégories. Un pronom personnel réflectif est un pronom réflectif qui s'utilise pour un (les) être(s) humain(s).")_
Ñgê m'a kóbõ ású jame dáam é nê dá, õnyenyet ébêbáé éñgun ô ne:
*maámíén*
Õ ne belan èñgun *maámíén* áman ôseñge. Ñgê wo bo nálè, wo yiane tátè ajô aa õnyenyet éñgun ê *me*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("You can use a reflective pronoun at the end of a sentence. In that case, you must start the sentence with the personal pronoun 'me'.")_
*M'a bame [ maámíén ].*
*M'a wó'o [ maámíén ].*
*M'a búni [ maámíén ].*
*M'a nye'e [ maámíén ].*
*M'a fene [ mámíén ].*
02. Ê mvú'áa èñgune *maámíén*, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá.
_("After the personal reflective pronoun, you can add one or more words.")_
*Me wô'õ wó'o [ maámíén ] mbón.*
*Me ñgá kolè [ maámíén ] ôbàk.*
*M'a wô'ô [ maámíén ] éñgôñgól.*
*Me wô'õ sáé [ maámíén ] éyoñ m'a ê kon.*
03. Õ ne belan õnyenyet ébêbáé éñgun an'ômíês. Èyoñ éte, wo yiane kõ'õlan ônyenyet éñgun ê *me* (ñgê ke *mê*):
_("You can use a personal reflective pronoun at the beginning of a sentence or in the middle of a sentence. In that case, after the perfonal reflective pronoun, you must add the personal pronoun 'me'.")_
*maámíén + me...*
*maámíén + m'a...*
*maámíén + mê...*
Ású bive'án, tótê mêjô maná:
*[ Maámíén me ] ñgá mane lí tíl.*
*[ Maámíén me ] ndeme tyá'á kpwem.*
*[ Maámíén me ] wô'õ bõm ê ñkúl ê mam mê tyé.*
*[ Maámíén mê ] njí ke ékôán. Me ñgá lôm Ésõla.*
04. Éyoñ wo ê belan õnyenyet ébêbáé éñgun átáta'a ôseñge, biyoñ biziñ, wo kômbõ tõs ê mõt a nêe ajô. Ñgê wo kômbõ bo nálè, tátè'è aa èwuwuñ éñgun. Kõ'õláan èyõlè ñgê k'èfíá j'á tõse mõt. Kõ'õláan õnyenyet ébêbáé éñgun. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("When you use a personal reflective pronoun in the beginning of a sentence, sometimes you want to identify the subject. If you want to do that, start with a complementary pronoun. Add a name or a word that identifies the person. Add the personal reflective pronoun.")_
*[ Ma Avulu, maámíén ] m'a fúbu ndá.*
*[ Ma Èsônõ, maámíén ] m'a báñête míà.*
*[ Ma Bêlíñga, maámíén ] me ñgá mane ba'aé tíl.*
05. Ñgê wo kóbõ aa mõt mfê ású jame dé é nê dá, èñgun é ne:
*woómíén*
Õ ne belan èñgun ê *woómíén* áman ôseñge. Ású bive'án, tótê mêjô maná:
*Dên, wo ye wó'o [ woómíén ].*
*Ñga ê õ wô'õ sáé [ woómíén ]?*
*Akusábo ê wo ê kon, m'a yeme náa õ ne wó'o [ woómíén ].*
*M'a vê [ woómíén ] fóé awú.*
06. Õ símêsa'ane náa õ ne belan õnyenyet ébêbáé éñgun an'ômíês. Èyoñ éte, ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan ônyenyet éñgun:
*woómíén + õ ...*
*woómíén + ô ...*
*woómíén + wo ...*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*[ Woómíén õ ] wô'õ jêñ ê mintáñêtê.*
*[ Woómíén wo ] yeme náa wo láa minsòs.*
*[ Woómíén õ ] ñgá vê bía bidí.*
*[ woómíén õ ] ñgá lí tíl?*
07. Õ símêsa'ane náa éyoñ wo ê belan õnyenyet ébêbáé éñgun átáta'a ôseñge, biyoñ biziñ, wo kômbõ tõs ê mõt a nêe ajô. Ású bive'án, tótê mêjô maná:
_("Remember that when you use a personal reflective pronoun in the beginning of a sentence, sometimes you want to identify the subject.")_
*[ Wo Èsônõ, woómíén õ ] ñgá báñête bíà.*
*[ Wo Avulu, woómíén wo ] ye fúbu ndá.*
*[ Wo Èñgõlô, woómíén wo ] yeme náa õ n'õbaañgam.*
08. Ñgê mía mõt èziñ mí á kóbõ ájô mõt mfê ású jôm é nê jíá, èñgun é:
*émíén*
Õ ne belan andendañ éñgun ê mvú'áa ôseñge, an'éwuwuñ éñgun. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*A a fen [ émíén ].*
*Kelê nye síli [ émíén ].*
*Akusábo a ê kon, a wô'õ wó'o [ émíén ].*
*Ñgobé j'a líti mõt asú dé [ émíén ].*
09. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*A ñgá bálè [ émíén ] ávêñ.*
*A ndeme tyeñ [ émíén ] nlô.*
*A a yê'êle [ émíén ] ñkóbõ Búlu.*
*A wô'õ sáé [ émíén ] éyoñ a ê kon.*
*Ê mõt [ émíén ] bí mbê bí jêñek a mbê a bôõ sí.*
10. Õ ne belan andendañ éñgun átáta'a ôseñge ñgê k'ôseñg'été. Éyoñ wo ê bo nálè, wo yiane kõ'õlan ônyenyet éñgun ê *a* ñgê ke *á*:
*émíén + a ...*
*émíén + á ...*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*[ Émíén a ] ñgá jámè ma.*
*[ Émíén a ] a báñête bía.*
*[ Émíén á ] za'ák!
*[ Émíén a ] a ye kat ê wo.*
*Kelê nye síli náa [ émíén á ] kate wo.*
11. Õ símêsa'ane náa õ ne tõs ê mõt a nêe ajô. Biyoñ biziñ, wo yiane tátè belan èfíá ású mõt a binam. Ású bive'án, tótê mêjô maná:
*[ Èsônõ émíén a ] a báñête míà.*
*[ Èñgõlô émíén a ] yeme náa a a láa minsòs.*
*[ Asám émíén a ] wô'õ jêñ ê mintáñêtê.*
*Akusábo bí ñgá suan aazañ, [Nanê Ñkolô émíén a ] ñgá señe bía bidí.*
Ñkaná: *"Mõt [ émíén ] a ê wulu; jé é bo ê ma?"*
Ñkaná: *"Njóñ Kúlu ô ñgá bètè Kúlu [ émíén ] ê kóé yôp."*
12. Ñgê m'a kób'ajô é tií aa ma a bõte befê, èjêt ê yà belan é ne:
*bíà bêbíén*
Õ ne belan èjêt ê *bíà bêbíén* áman ôseñge. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Bí wô'õ fene [ bía bêbíén ].*
*Bí á nye'e [ bía bêbíén ].*
*Za'á bía síli [ bía bêbíén ].*
13. Õ ne belan èjêt ê *bíà bêbíén* átáta'a ôseñge ñgê k'ôseñg'été. Ñgê wo bo nálè, wo yiane kõ'õlan ônyenyet éñgune *bí*:
*bía bêbíén + bí*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*[ Bía bêbíén bí ] ñgá mane lôñ ê ndá bí toó.*
*[ Bía bêbíén bí ] ñgá ba'aé tíl.*
*[ Bía bêbíén bí ] á báñête mía.*
*[ Bía bêbíén bí ] á zu fúbu ndá.*
*[ Bía bêbíén bí ] á ye yalane wo.*
*Za'á bía síli [ bía bêbíén bí ] yaláane wo.*
14. Ñgê wo kóbõ aa nsámbá bõt ású jame dábá ñgê ke mam mábá, èjêt ê yà belan é ne:
*mía bêbíén*
Õ ne belan èjêt ê *míà bêbíén* áman ôseñge. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Mí á víni [ mía bêbíén ].*
*Ye mí wô'õ tyeñ [ mía bêbíén ]?*
*Za'ánè ma síli [ mía bêbíén ].*
*[ Mía bêbíén ], za'ánè bía síli. Bí á ye yalane míà.*
15. Õ ne belan èjêt ê *míà bêbíén* átáta'a ôseñge ñgê k'ôseñg'été. Ñgê wo bo nálè, wo yiane kõ'õlan ônyenyet éñgune *mí*:
*míà bêbíén + mí*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*[ Mía bêbíén mí ] wô'õ jêñ ê mintáñêtê.*
*[ Mía bêbíén mí ] ñgá báñête bía.*
*[ Mía bêbíén mí ] á ye fúbu ndá.*
*Ye [ mía bêbíén mí ] ñgá lôñ ê ndá?*
16. Ñgê wo kóbõ ajô yà nsámbá bõt befê, andendañ éñgun é ne:
*bêbíén*
Õ ne belan andendañ éñgun áman ôseñge. Ású bive'án, tótê mêjô maná:
*Kelê be síli [ bêbíén ].*
*B'á búni [ bêbíén ].*
*Amú jé b'á víni [ bêbíén ]?*
*Éyoñ b'á kon, bê wô'õ sáé [ bêbíén ].*
17. Õ ne belan andendañ éñgun *bêbíén* átáta'a ôseñge ñgê k'ôseñg'été. Èyoñ éte, wo yiane kõ'õlan ônyenyet éñgun. Biyoñ biziñ, wo belan èñgun ê *bê*:
*bêbíén + bê...*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*[ Bêbíén bê ] já'ák.*
*[ Bêbíén bê ] ñgá lôñ ê ndá.*
*Za'ánè bê síli [ bêbíén bê ] yaláane míà.*
*[ Bêbíén bê ] wô'õ jêñ ê mintáñêtê.*
18. Biyoñ biziñ, wo yiane kõ'õlan éjêt ê *b'á*:
*bêbíén + b'á...*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*[ Bêbíén b'á ] zu yá'an étom.*
*Yañgê'e! [ Bêbíén b'á ] kômbõ wo kate fóé.*
*Síli'i bê. [ Bêbíén b'á ] ye yalane wo.*
19. Õ ne ê fe tõs ê bezá bê nêe ájô d'á kóbêban. Õ ne futi éyõlè nsámbá bõt ôsúsúa *bêbíén*. Ású bive'án, tótê mêjô maná:
*[ Bóñgô bêbíén bê ] za'á fúbu ndá.*
*[ Yètõtan bêbíén bê ] za'á kób'ájô.*
*[ Beñgo bê Yètyáñ bêbíén bê ] ñgá tyá'á kpwem.*
| # | Õnyós | Õmvon |
| 1 | *me* | *bí* |
| 2 | *õ/ô/wo* | *mí* |
| 3 | *a* | *bê* |
| # | Õnyós | Õmvon |
| 1 | *ma* | *bíà* |
| 2 | *wo* | *míà* |
| 3 | *nye/nyê* | *be/bê* |
| 1 | *bía wo, bía wo bí* |
| 2 | *bía nyê, bía nyê bí* |
| 3 | *mía nyê, mía nyê mí* |
| 4 | *b'áa nyê, b'áa nyê bê, b'áa nyê b'á* |
| 5 | *bía be wo, bía be wo bí* |
| 6 | *bía be nyê, bía be nyê bí* |
| *bía be míà, bía be míà bí* | |
| *bía be bê, bía be bê bí* | |
| *mía be nyê, mía be nyê mí* | |
| *mía be bê, mía be bê mí* | |
| *b'áa be nyê, b'áa be nyê bê, b'áa be nyê b'á* | |
| *mía be ma, mía be ma bí* |
| # | Õnyós | Õmvon |
| 1 | *maámíén, maámíén me/mê/m'a* | *bíàbêbíén, bíàbêbíén bí* |
| 2 | *woómíén, woómíén õ/ô/wo* | *mía bêbíén, mía bêbíén mí* |
| 3 | *émíé, émíé a/á* | *bêbíén, bêbíén bê/b'á* |
| 1 | *ne* |
| 2 | *mbê* |
| 3 | *ntóo* |
| 4 | *ñgá'an/ñgênán/ñgá'a* |
| 5 | *mbá'a* |
| # | *a/á* |
| 1 | *beta* |
| 2 | *fó'ó* |
| 3 | *mbême* |
| 4 | *ndeme/ndõme* |
| 5 | *ñga* |
| 6 | *ñgá* |
| 7 | *tame/táme* |
| *támê* | |
| *tê/tê* | |
| *wô'õ* | |
| *ya* | |
| *ye* |
| 1 | *jé* |
| 2 | *amú jé* |
| 3 | *ñga* |
| 4 | *vé/ê vé* |
| 5 | *ye* |
| 6 | *zá/bezá* |
| # | *ke, ki* |
| *njí, njí ke, njí ki* | |
| *sê, sê ke, sê ki* | |
| *vo'o, vo'o ke, vo'o ki* | |
| *bê, bê ke, bê ki* | |
| *teke* | |
| *tekee* | |
| *te* | |
| *tee* | |
| *za* |
| # | *aa* |
| *akêkúí* | |
| *akusábo, akõsábo* | |
| *akúí* | |
| *amú* | |
| *anê* | |
| *avál* | |
| *azúkúí* | |
| *b'áa* | |
| *bía* | |
| *èkoziñ, èvoziñ* | |
| *èyoñ* | |
| *fe* | |
| *ja'a* | |
| *ke, ki* | |
| *le* | |
| *mbôlê* | |
| *mía* | |
| *na* | |
| *náa* | |
| *nanê* | |
| *nde* | |
| *ndembên* | |
| *ndô'ôtõ* | |
| *nté* | |
| *ñgê* | |
| *ôsúsúa* | |
| *sake, saáke* | |
| *ve, vedá* | |
| *veñge-veñgê* | |
| *wõnáa* | |
| *ya, yà* | |
| *ajô te* | |
| *ê nde* | |
| *ê válè* | |
| *ñgêke* | |
| *ve nanê* | |
| *tyé kpwaá* |
añgan (abui: mêñgan): _("lesson"/"leçon")_
èla'é, (èla'aé) (abui: bila'é, bila'aé): _("comment"/"commentaire")_
èñgun (abui: biñgun): _("pronoun"/"pronom")_
èbêbáé (abui: bibêbáé): _("reflective"/"réflexif")_
èbêbáé éñgun (abui: bibêbáé ê biñgun): _("reflective pronoun"/"pronom réflexif")_
ntôo (abui: mintô): _("next"/"suivant")_
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): _("previous"/"précédent")_
õmíês (abui: amíês): _("subject"/"sujet")_
õmímíês (abui: amímíês): _("subjective"/"subjectif")_
õnyenyet éñgun (abui: anyenyet ê biñgun): _("personal pronoun"/"pronom personel")_
õnyenyet ébêbáé éñgun (abui: anyenyete bíbêbáé ê biñgun): _("personal reflective pronoun"/"pronom personel réflexif")_
õseñge (abui: aseñge): _("sentence"/"phrase")_
ê tõs: _("to identify"/"identifier")_
Mêñgan máná mê ne ású na bí yé'é anê b'á kóbô Búlu. Ñgê wo yêne jôm èziñ é n'ábé ñgê ke njuk, ñgê wo kômbô kómêkane, tili'i dê mfá'á ya bila'aé.
These lessons are meant to teach how to speak the Bulu language. If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.
Ces leçons enseignent comment parler la langue Boulou. Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com/nkoban/Angan33.htm