Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 37 - Biñgbwêñgbwên Ê Bíbêbáé Ê Biñgun
_("Neutral Reflective Pronouns"/"Les Pronoms Neutres Réflectifs, Pronoms Réflectifs Neutres")_
01. Bí á yé'è ñkóban Búlu.
Bí yé'è ya náa èbêbáé éñgun é n'èñgun j'á líti náa ômíês ôbíén w'á bo jam. Bí yé'è ya ê fe náa õnyenyet ébêbáé éñgun ô n'èbêbáé éñgun j'á beleban ású mõt-a-binam.
Èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun é n'èbêbáé éñgun j'á beleban ású mõt, tít, õnòn, jôm, ñgê ke jam.
Ñgê wo kóbõ ású jôm é nê jíá aa õmíês w'á tótêban avál èziñ, èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun é ne:
_(We are learning to speak Bulu. We have learned that a reflective pronoun is a pronoun that indicates that a subject itself is performing an action. We have also learned that a personal reflective pronoun is a reflective pronoun that is used for a human being. A neutral reflective pronoun is a reflective pronoun that is used for a human being, an animal, a bird, a thing, or an event. If you are speaking for one thing and the subject is pronounced a certain way (depending on how the subject is pronounced, we will not and cannot examine all cases), the neutral reflective pronoun is 'ébíén'.")_
*ébíén*
Õ ne belan èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun áman ôseñge. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("You can use a neutral reflective pronoun at the end of a sentence.")_
*Ètam é ne kôtõ [ ébíén ].*
*Èsíñgi j'á nyían [ ébíén ].*
*Kelê vós ê ndá! Ndá j'a ê vo'o fúbu [ ébíén ].*
*Avêñ é ñgá sáé [ ébíén ].*
02. Ê mvú'áa èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun *ébíén*, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("After the pronoun *ébíén*, you can add one or many words.")_
*Ndúan è wô'õ dím [ ébíén ] éyoñ nja'a é mane ya ê dík.*
*Ê sí [ ébíén ] bí á kômbõ kus è ne áfan.*
*Èsíñgi j'á nyían [ ébíén ] ñgê é ne mvit.*
Ñkaná: *Ê jôm j'á wôé sô é ne sô [ ébíén ] ê mbiaè.*
03. Õ ne belan èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun ôseñg'été. Ñgê wo kóbõ nálè, wo yiane kõ'õlan éñgbwêñgbwên éñgun (aa bifíá bifê). Biyoñ biziñ, wo yiane belan èñgun ê *é*:
*ébíén + é*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Zel [ ébíén é ] wô'õ fum éyoñ mõt a a yáé.*
*Èsáé [ ébíén é ] ne tyí'íbí; ve bebo bísáé b'á jêmban.*
*Dí [ ébíén é ] wô'õ dím éyoñ nja'a é mane ya ê dík.*
*Éyoñ mõt a a yôn, dís [ ébíén é ] wô'õ kúli mílik.*
*Ñga ê bía wo bí n'amvôé? Ajô [ ébíén é ] ne vé?*
04. Biyoñ biziñ, wo yiane kõ'õlan éjêt ê *d'á*:
_("In some cases, you must use an expression that involves a neutral pronoun.")_
*ébíén + d'á*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Éyoñe mõt a a kômbõ kóbõ, anyu [ ébíén d'á ] yómbõ.*
*Dí [ ébíén d'á ] dím éyoñ nja'a é mane ya ê dík.*
*Éyoñ mõt a a yôn, dís [ ébíén d'á ] kúli mílik.*
05. Biyoñ biziñ, wo yiane kõ'õlan éjêt ê *j'a* ñgê ke *j'á*:
*ébíén + j'a*
*ébíén + j'á*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Ñgōm [ ébíén j'a ] yeme bête biyò.*
*Ètíson [ ébíén j'a ] nên êyoñe bõt b'á kuse mesí aa bê lôñe mendá.*
*Nyúl [ ébíén j'a ] wô'ôtan éyoñ õkòn ô só ya.*
06. Ñgê wo kóbõ ású jôm ê jíá aa õmíês w'á tótêban avál èziñ, èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun é ne:
*émíén*
Õ ne belan èñgun *émíén* áman ôseñge. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Miñkêñe a a be'e [ émíén ].*
*Biyoñ biziñ, mbõman a wô'õ sáé [ émíén ].*
*Ñgê lombõ a bômbô éfíásá áyàp, lombõ a manê te'e [ émíén ].*
*Kelê tá'aè ôwõndõ. Õwõndõ a ê yè ke tá'aè [ émíén ].*
07. Õ símêsa'ane náa ê mvú'áa èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("Remember that after the neutral reflective pronoun, you can add one or many words.")_
*Miñkêñe a a be'e [ émíén ] amú a bilí mebo.*
*Wo jô na wo yeme láñ! Ê kálate [ émíén ] wo láñ a ne vé?*
08. Õ ne belan èñgune *émíén* átáta'a ôseñge ñgê k'ôseñg'été. Ñgê wo kóbõ nálè, wo yiane kõ'õlan éñgbwêñgbwên éñgun:
*émíén + a*
*émíén + á*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Nyiáa èkon [ émíén a ] wô'õ bíáé bókon.*
*Sábiase [ émíén a ] ñgá man.*
*Á njí ke sában. Ntúi [ émíén a ] ñgá man.*
09. Ñgê wo kóbõ ású jôm ê jíá aa õmíês w'á tótêban avál èziñ, èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun é ne:
*ôbíén*
Õ ne belan èñgune *ôbíén* áman ôseñge. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Ê mbé w'á sèndè ô wô'õ dip [ ôbíén ].*
*Mbé w'á fet [ ôbíén ].*
*Nanê bí ñgá suan, ñká'álé ô ñgá yóoé [ ôbíén ].*
Nliñga ô wô'õ fô'õ [ ôbíén ] (éyoñ mfebe ô né).*
10. Õ símêsa'ane náa õ ne belan èñgune *ôbíé* átáta'a ôseñge ñgê k'ôseñg'été. Ñgê wo kóbõ nálè, wo yiane kõ'õlan éñgbwêñgbwên éñgun. Biyoñ biziñ, wo kõ'õlan èñgun ê *ô*:
*ôbíén + ô*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Õsôé [ ôbíén ô ] wô'õ kótêbõ.*
*Õlám [ ôbíén ô ] wô'õ bíi.*
*Ñká'álé [ ôbíén ô ] ñgá yómbõ éyoñ bí ñgá suan.*
11. Biyoñ biziñ, wo yiane kõ'õlan éjêt ê *w'á*:
*ôbíén + w'á*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Kelê bômbõ sí. Õyó [ ôbíén w'á ] ye só.*
*Nlóñ [ ôbíén w'á ] kótêbõ éyoñ w'á yáé.*
*Anê mōs [ ôbíén w'á ] táté, mōs [ ôbíén w'á ] man ê fe.*
12. Ñgê wo kóbõ ású ábui bíôm aa õmíês w'á tótêban avál èziñ, èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun é ne:
*bêbíén*
Õ ne belan èñgune *bêbíén* áman ôseñge.*
Õ ne ê fe belan èñgune *bêbíén* átátá'a ôseñge ñgê k'ôseñg'été. Éyoñ éte, biyoñ biziñ, wo yiane kõ'õlan ê *bê*:
*bêbíén + bê*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Bemvú [ bêbíén bê ] ñgá valè mimbíl.*
*Befêfáé [ bêbíén bê ] wô'õ ke ê mendá mendá náa bê jeñe bidí.*
13. Biyoñ biziñ, wo yiane kõ'õlan éjêt:
*bêbíén + b'á
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Bekôé [ bêbíén b'á ] yeme fá'á bibé.*
*Éyoñ bekóé b'á kalan ê bilé, bekóé [ bêbíén b'á ] yem ê vôm ê b'á ke.*
14. Ñgê wo kóbõ ású ábui bíôm aa õmíês w'á tótêban avál èziñ, èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun é ne:
*bíbíén*
Õ ne belan èñgune *bíbíé* áman ôseñge, átátá'a ôseñge, ñgê k'ôseñg'été. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Bitam bí wô'õ kôtõ [ bíbíén ].*
*Bisíñgi bí á nye'e bí nyíane [ bíbíén ].*
*Biyáé bí á yeme fô'õ [ bíbíén ] (éyoñe mõt a a kóbõ).*
*Bibatá'á bí á kôtõ [ bíbíén ] (éyoñe mveñ é mane ya).*
*Kê bí á wú zaé! Bidí [ bíbíén bí ] ne vé?*
15. Ñgê wo kóbõ ású ábui bíôm aa èfíá yà ábui j'á tátè aa *a, èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun é ne:
*ébíén*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Wó [ ôbíén w'á ] nyi' ànyù éyoñ mõt a a vúl ékúta.*
*Éyoñ anòn d'á yêle, anòn [ ébíén ] d'á yem ê mfá'á d'á ke.*
*Asôé é ñgá kótõ [ ébíén ] amú é ñgá yeñ ètám.*
*Atétè d'á solè [ ébíén ] éyoñ tyé j'a léndè.*
16. Õ ne belan èñgun ê *ébíé* átáta'a ôseñge ñgê k'ôseñg'été. Éyoñ wo ê bo nálè, wo yiane kõ'õlan éñgbwêñgbwên éñgun. Biyoñ biziñ, wo kõ'õlan èñgun ê *é*:
*ébíén + é*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Akòn éziñ [ ébíén é ] wô'õ man.*
*Afumbí [ ébíén é ] ne vè (éyoñ mbamb'èyoñ é kpwáane ya).*
*Anòn [ ébíén é ] wô'õ yêle (Anòn é ne teke yi ê mvólán).*
*Anyù [ ébíén é ] wô'õ nyi'ibi éyoñ mõt a a vúl ékúta.*
16. Biyoñ biziñ, wo yiane kõ'õlan éjêt ê *d'á*:
*ébíén + d'á*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Éyoñ anòn d'á yêle nsámbá, anòn [ ébíén d'á ] yem ê vôm ê d'á ke.*
18. Ñgê wo kóbõ ású bíôm bí n'ábui aa õmíês w'á tótêban avál èziñ, èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun é ne:
*mêbíén*
Õ ne belan èñgune *mêbíén* áman ôseñge. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Mís mê wô'õ dip [ mêbíén ] éyoñ mõt a ê ke ôyó.*
*Mí m'á yiane dím [ mêbíén ] éyoñ nja'a é mane ya ê dík.*
*Mekàn mê miñgá mê wô'õ fô'õ [ mêbíén ] éyoñ miñgá a a jêm.*
19. Õ ne belan èñgun ê *mêbíén* átáta'a ôseñge ñgê k'ôseñg'été. Ñgê wo kóbõ nálè, biyoñ biziñ, wo yiane kõ'õlan éñgune *me* ñgê ke *mê*:
*mêbíén + mê*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Éyoñe món a a yáé, mesōñ mé [ mêbíén mê ] wô'õ kóo.*
*Mesōñ [ mêbíén mê ] wô'õ tômêtan éyoñ mõt a a nyálè bidí.*
*Mebé mê njêjàé [ mêbíén mê ] wô'õ kúli menyáñ.*
*Á njí ke sában. Mevêñ [ mêbíén mê ] ñgá mane yet.*
20. Biyoñ biziñ, wo yiane kõ'õlan éjêt ê *m'á*:
*mêbíén + m'á*
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Mís [ mêbíén m'á ] yiane feteban éyoñ mõt a ê ke ôyó.*
*Mebé mê njêjàé [ mêbíén m'á ] yiane kúli menyáñ.*
*Mebo [ mêbíén m'á ] kute sí éyoñ wo jêm ê Bikutesí.*
21. Ñgê wo kóbõ ású bíôm bí n'ábui aa õmíês w'á tótêban avál èziñ, èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun é ne:
*míbíén*
Õ ne belan èñgune *míbíén* áman ôseñge. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Minliñga mí á yiane fô'õ [ míbíén ] (éyoñ mfebe ô né).*
*Miñka mí ne bí'íti [ míbíén ] (ñgê mí betê ê ñkōl ê yôp).*
*Mimfen mí wô'õ kúli [ míbíén ] (éyoñ mí ntóo ñnōm).*
22. Õ ne belan èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun ê *míbíén* átáta'a ôseñge ñgê k'ôseñg'été. Ñgê wo kóbõ nálè, wo yiane kõ'õlan éñgune *mí*:
*míbíén + mí
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Mimfen [ míbíén mí ] ñgá kúliban.*
*Minjóñ [ míbíén mí ] wô'õ kôt éyoñe mveñ é mane ya.*
*Mintu'a [ míbíén mí ] á mane dúñ ñgê õ teke míê wó'o mbón.*
Mimfèfè Bífíá
añgan (abui: mêñgan): _("lesson"/"leçon")_
èla'é, (èla'aé) (abui: bila'é, bila'aé): _("comment"/"commentaire")_
èñgun (abui: biñgun): _("pronoun"/"pronom")_
èñgbwêñgbwên (abui: biñgbwêñgbwên): _("neutral"/"neutre")_
èñgbwêñgbwên éñgun (abui: biñgbwêñgbwên ê biñgun): _("neutral pronoun"/"pronom neutre")_
èbêbáé (abui: bibêbáé): _("reflective"/"réflexif")_
èbêbáé éñgun (abui: bibêbáé ê biñgun): _("reflective pronoun"/"pronom réflexif")_
ntôo (abui: mintô): _("next"/"suivant")_
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): _("previous"/"précédent")_
õmíês (abui: amíês): _("subject"/"sujet")_
õmímíês (abui: amímíês): _("subjective"/"subjectif")_
õnyenyet éñgun (abui: anyenyet ê biñgun): _("personal pronoun"/"pronom personel")_
õnyenyet ébêbáé éñgun (abui: anyenyet ê bíbêbáé ê biñgun): _("personal reflective pronoun"/"pronom personel réflexif")_
èñgbwêñgbwên ébêbáé éñgun (abui: biñgbwêñgbwên ê mendendñ ê biñgun): _("neutral reflective pronoun"/"pronom neutre réflexif")_
õseñge (abui: aseñge): _("sentence"/"phrase")_
ê fumele): _("to depend"/"dépendre")_
Mêñgan máná mê ne ású na bí yé'é anê b'á kóbô Búlu. Ñgê wo yêne jôm èziñ é n'ábé ñgê ke njuk, ñgê wo kômbô kómêkane, tili'i dê mfá'á ya bila'aé.
These lessons are meant to teach how to speak the Bulu language. If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.
Ces leçons enseignent comment parler la langue Boulou. Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com/nkoban/Angan33.htm