18 - Abõñ

Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 18 - Abõñ

_("Bulu Lessons - 18 - The Conjunctions"/"Leçons de Boulou - 18 - Les Conjonctions")_

01. Bí á yé'è ñkóban ê Búlu.*

Bí á belane kõnõk *ê bõñ* éyoñ bí á nyoñe bíôm bíbàé aa *bõñ* ê bie ñgê ke ê lat ê bie. Ê vôm ate, bí á límíti èyõlé *õbõñ".*

Õbõñ ô n'èfíá j'á beleban ê zàñe bifíá bíbàé ñgê ke ê zàñe mejô mêbàé ású na õbõñ ô late mam mête. Abõñ é n'abui aa d'á beleban mevál ê mevál. Bí á zu yé'è ábõñ èziñ. Dên, bí á zu ê fe tátè náa bí yé'è miñkaná, míñkaná b'á ku.*

Bí tame yé' ôbõñ õziñ:

*aa*

Õ ne belan èfíá *aa* éyoñ wo kômbõ bõñ ê bifíá bíbàé ñgê ke mejô mêbàé. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Tó'oé tôk [ aa ] èlúm, ô di.*

*Bê ñgá títane bíà [ aa ] mekêk.*

*akêkúí*

02. Õ ne belan èfíá *akêkúí* éyoñ wo líti ñnè ô tií aa èyoñ ñgê ke sí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Wo yiane lí safía [ akêkúí ] ôsôé.*

*Bê ñgá wul'abui [ akêkúí ] ê Meñgoñê.*

*akusábo, akõsábo*

03. Èfíá *akusábo* ñgê ke *akõsábo* j'á beleban mfá'á yà líti náa jam afê, saáke ê dí d'á yiane, ê nde é né. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*[ Akusábo ] bí ñgá suan aazañ, bí ñgá tabe ékôán.*

*A a wú zaé [ akusábo ] á bilí bekábe.*

*akúí*

4. Wo belan èfíá *akúí* éyoñ wo líti ñnè ê yà jam wo ê ve' aa èyoñ ñgê ke sí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Me ñgá jíbi zàé [ akúí ] ê mam mê ñgõ'é.*

*Bê ñgá wul'abui [ akúí ] Áfanéñgoñ.*

*amú*

05. Èfíá *amú* j'á beleban mevál ê mêbàé. Avál ê dá yà belan èfíá *amú* é n'è éyoñ wo kômbõ vê njika'anê yà jam èziñ (avál afê yà belan èfíá *amú* é n'è éyoñ wo síli nsílí). Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*[ Amú ] Ájomô a ê kon ábum, te wo vê nye bidí.*

*Me ñgá dí ésú' aa mbõñ [ amú ] me mbê tekee bidí.*

*A bôõ sí aamōs [ amú ] a a tê/kê sáé aalú.*

*anê*

06. Õ ne belan èfíá *anê* éyoñ wo ê vêndè mam mêbàé. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ñkaná: *[ Anê ] b'á líti ñkoé mekàn."*

*Ñkaná: *Ê jam dí é ne [ anê ] b'á líti ñkoé mekàn."*

*Ñkaná: *[ Anê ] nté ônòn, [ anê ] dumbá'á."*

*avál*

07. Èfíá *avál* j'á bõñe mam mêbàé mfá'á yà líti náa ê jam ê baáa é ne anê d'á yiane. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Bí ñgá bo èsáé [ ávál ] a ñgá yi.*

*Ñkaná: *[ Avál ] anê nlam, [ avál ] an'ába ê sô."*

*azúkúí*

08. Õ ne belan èfíá *azúkúí* éyoñ wo líti ñnè ô sú'u éyoñ jíná, ñgê ke ñnè ê yà sí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Kõmô'õ wulu [ azúkúí ] ñné.*

*[ Azúkúí ] dên, m'a jíbi wo.*

bê aa = *b'áa*

09. Èfíá *b'áa* é ne mbámeta'anê yà éñgun ê *bê* aa õbõñ ê *aa*. Wo belan èfíá *b'áa* náa ô bõñe biyõlè bíbàé. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ñkolô [ b'áa ] Èdimá b'á wóban ôsôé.*

*Me ñgá koene Tatê Èlônõ [ b'áa ] Tatê Èbaléè bê léè Soñgó Ábá.*

*Me ñgá koene Tat'Élônõ [ b'áa ] Tat'Ébaléè bê léè Soñg'Ábá.*

*bía*

10. M'a belan èfíá *bía* náa mê bõñ ajô é tií aa ma aa mõt mfê, ñgê k'ajô é tií aa ma aa bõt befê (õbõñ *bía* aa èwuwuñ éñgune *bía* b'á selan). Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*[ Bía ] Abômõ bí á ke áfúp. Bí'Abômõ bí á k'a áfúp.*

*Bí á zu dí zõm, [ bía ] wo aa Èsõla.*

*èkoziñ*, *èvoziñ*

11. Õ ne belan èfíá *èkoziñ* ñgê ke *èvoziñ* éyoñ wo ê ve'e fe'ê ñgê ke náa wo yemelane jam èziñ é tií aa jam afê. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Wo ve'e fe'e; [ èkoziñ ] wo láa minsòs.*

*Amú jé wo ê ve'e fe'e? [ Èkoziñ ] wo kop. [ Èkoziñ ] wo láa minàl.*

Asum a bôõ sí; [ èvoziñ ] a a kon.*

Amú jé Ásum a bôõ sí aamōs? [ Èvoziñ ] a a kon. [ Èvoziñ ] a a wo'on.*

*èyoñ*

12. Wo belan èfíá *èyoñ* ñgê wo kômbõ bõñ ê mam mêbàé mê tií aa éyoñ. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ndõñgõ a ñgá nyiñ ê Bamakô mimbú áwôõm. A ñgá bí' ábui [ éyoñ ] a mbê ê Malí.*

*Asêmbe a wô'õ yôn [ éyoñ ] a a wô'ô zaé.*

*fe*

13. Õ ne belan èfíá *fe* éyoñ wo kômbõ kõ'õlan ê jam èziñ ê jam afê. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*M'a yi mfíáñ. M'a yi ê [ fe ] èdí'a.*

*Wo yiane ke ê Báfúsam. Wo yiane ê [ fe ] ke ê Bamênda.*

Abo é bilí ábè,

Abo é bilí [ fe ] mbíên.*

*ja'a*

14. Èfíá *ja'a* j'á bõñ mejô mêbàé mfá'á yà líti ôyílí yà jame d'á boban akusábo é njí bê na dá boban. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*[ Ja'a ] Ajomô a a wú zaé, te wo señe nyê bidí.*

*Bí á ye ke álô' aakítí [ ja'a ] mveñ j'a ye nóñ.*

*ke, ki*

15. Õ ne belan èfíá *ke* ñgê ke *ki* náa ô kat avál afê yà ê jam èziñ. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ê jôm õ bilí é ne fa; ê jôm ê jíná [ ke/ki ] é n'õtyeñ.*

*Asêe a bilí bón bêbàé. Bekále [ ke/ki ] a bilí bónê zañgbwál.*

*le*

16. Õ ne belan èfíá *le* náa ô bõñe mam mêbàé, ê jam ê baáa é líti'i ônyut ê yà jam ôsú. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ê jôm õ bilí [ le ] é ne fa; ê jíná ke/ki é n'õtyeñ.*

*Ñkaná: *Édíídi miñkõñ mí têlee jê ê [ le ], mõt a ye dí élôp."

*mbôlê*

17. Èfíá *mbôlê* j'á beleban mfá'á yà líti ônyut. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ê [ mbôlê ] a ñgá wúp ê kábat, (ê nde) bê ñgá fete nyê ê mbõk.*

*A wô'õ só aalú [ mbôlê ] a a sáé ôyàp.*

*Ê [ mbôlê ] wo ê kon ntúí, te wo dí jôm èziñ akúí aakítí.*

*mía*

18. Wo belan èfíá *mía* náa ô bõñ ajô é tií aa wo aa mõt mfê ñgê ke wo aa bõt befê. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ye [ mía ] Èsõla mí ne ñgbwa?

*Kelê tôban Asêe ébēm. Éyoñe [ mía ] nyê mí á ye yênan, õ vá'a nyê ákéva.*

*na*

19. Õ ne belan èfíá *na* éyoñ wo kômbõ bõñ ê mejô mêbàé ñgê ke bifas bíbàé yà ájô; èfas ése é bilí kõnõ'õ jèé. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Èdimá a a jô [ na ] á ñga zu.*

*náa*

20. Èfíá *na* é ne ê fe beleban anê *náa* éyoñ wo kômbõ bõñ ê mejô mêbàé ñgê ke bifas bíbàé yà ájô; èfas ése é bilí kõnõ'õ jèé. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*M'a yi [ náa ] ô nyu biañ.*

*Wo belane tô'ô [ náa ] ô di.*

*nanê*

21. Èfíá *nanê* j'á beleban mfá'á yà me' ôyílí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*[ Nanê ] a ñgá mane dí, a fámêe õkòn.*

*Nan'á ñgá mane dí, a fám'ô õkòn.*

*Bê ñgá ke áfúp [ nanê ] mveñ è ñgá man.*

*[ Nanê ] me ñgá suan Ákônôliñga, me yên ésáé .*

*Me ñgá yên ésáé [ nanê ] me ñgá suan Ákônôliñga.*

*nde*

22. Wo belan èfíá *nde* náa ô líti õyílí yà jam é ndeme lõt. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Miñkút mí n'èvíndi. [ Nde ] mveñ j'a zu nóñ?

*Éyoñ bí mbê ékôán, a mbê a teke bía fombõ. Bí ñgá búni náa a feme bía, [ nde ] a mbê ndeñe mís.*

*ndembên*

23. Õ ne belan èfíá *ndembên* éyoñ wo ê jo'olõ jam èziñ. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*[ Ndembên ] ê wo wú zaé!?! Õ ne teke yám ê bidí!

*M'a ye zu mía vólõ [ ndembên ] mí nê jí'a sónd'ésáé.*

*ndô'ôtõ*

23. Õ ne belan èfíá *ndô'ôtõ* náa ô líti ê jam wo kômbõ ñgê ke náa õ ñgáá yi náa é bobáan. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Me bilí njùk. M'a tê/kê wo zú yên [ ndô'ôtõ ] õ ne ma vólõ.*

*A ñgá téè dulu aañgõ'é [ ndô'ôtõ ] a ne suan aakítí.*

*ñgê*

24. Èfíá *ñgê* j'á beleban éyoñ jam é ñgáá boban aa éyoñ bisô bí né. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*[ Ñgê ] me ñgá bo wo abé, jámè'è ma.*

*Ésáé jiná é ne abui. Mê njí yem [ ñgê ] õ ne jê bo.*

*Ésáé jin'é n'abui. Mê njí yem ñg'ô ne jê bo.*

*[ Ñgê ] õ ñgá yè só aañgõ'é, õ ñgá yè koene bidí bí ñgá'an.*

*nté*

25. Õ ne belan èfíá *nté* éyoñ wo kômbõ líti náa wo ve'e mam mêbàé, anê biyoñ. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Támê vun éwólo [ nté ] Ásómõ a ñgá'án teke só.*

*Ñkaná: *[ Nté ] ôsôé ôsôé ô ñgá'an ñnè ê mebóñ..."

*ôsúsúa*

26. Wo belan èfíá *õsúsúa* náa ô kándè biyoñ; ê jam wo jô aa èfíá *õsúsúa* d'á kpwáa ê jam avók. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*[ Ôsúsúa ] náa Èñgamba a a wú, a ñgá mane kap élí'í jé.*

*Bí wô'õ k'a áfúp [ ôsúsúa ] náa tyé j'a léndè.*

*sake*, *saáke*

27. B'á belan èfíá *sake* ñgê ke *saáke* mfá'á yà líti náa jam d'á selan ávál d'á yiane. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*A a yiane nyú ékuk. A a kon ábum, [ saáke ] ê nlô.*

*Ôkòn wo ê kon ê le, [ saáke ] ma ê me ñgá vê wo miñkōñ.*

*ve*, *vedá*

28. Wo belan èfíá *ve* ñgê ke *vedá* éyoñ wo kômbõ líti édós. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*M'a nye'e èsáñkáná; [ vedá ] m'a dañe nye' ê sañga.*

*Adeda a ñgá bíálè ê Sudáñ; [ vedá ] a ñgá yáé ê Kõñgô.*

*veñge-veñgê*

29. Èfíá *veñge-veñgê* j'á beleban mfá'á yà vê ékôm j'á ye bo náa jam é bobáan. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Abômõ a ne teke bômbõ sí aamōs [ veñge-veñgê ] v'a a kon.*

*Me wô'õ sá'ále bitom, [ veñge-veñgê ] mõt a a tya'a ma.*

*wõnáa*

30. Õ ne belan èfíá *wõnáa* éyoñ wo kômbõ límíti ájô aa vê ôyílí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ye õ ndeme manê dí ñgúmb'ésúá kpwem, [ wõnáa ] ô ñga wô'ô zaé?

*Bê ñgá suan ê Mbálêmeyõ; [ wõnáa ] bê ñgá tõlane ê Melañgê.*

*ya*, *yà*

31. Èfíá *ya* ñgê ke *yà* j'á beleban mevál ê mevál. Avál ê ne náa wo líti ê vôm ê mõt a a só ñgê ke ê vôm ê jôm j'á só. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*mbé [ yà ] ndá

*èlé [ yà ] áfan

*mís [ yà ] nlô

*kòs ê [ yà ] ôsôé

*mõs ê [ yà ] dên

*õkòn ê [ yà ] mebo

*ñgon [ yà ] Ámvam

*ñgone Fôñ [ yà ] ê Ñgoazip

*Andáñ a ne mon ê Yèmveñ [ ya ] Álum.*

*Yèkombô bê ne bõt ê [ yà ] bibótán.*

Èjêt é n'è éyoñ wo bámêtan bifíá mfá'á yà jam èziñ wo kômbõ jô. Biyoñ b'iziñ, wo yiane bámêtan ê bifíá mfá'á yà jêt ôbõñ.*

*ajô te*

31. Õ ne belan èjêt ê *ajô te* éyoñ wo líti atáta'a ôyílí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Bí á yeme náa wo ê sáé ki mêlú ma; [ ajô te ] bí á yè ke wo síli mimvólán.*

*ê nde*

32. Õ ne belan èjêt *ê nde* éyoñ wo ê kõ'õlan éfas ê baáa yà ájô; èfas éte é vá'a õyílí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Me ñgá koene Asumu b'áa Èkúmá bê ju'an. [ Ê nde ] me ñgá vañ bê.*

*Ajomô a a kon ábum; [ ê nde ] ja'a a a wô'ô zaé, te wo señe nyê bidí.*

*Ñkaná: *Ávál anê bí ñgá dí nyiáa kúlu, [ ê nde ] bí á zu dí nyiáa zeê."

*ê válè*

33. Õ ne belan èjêt *ê válè* éyoñ wo kômbõ líti náa jam é ñgá boban éyoñ jam afê é mbê é boba'an. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Bí ñgá suan [ ê válè ] bê kõmesa'an.*

*ñgê ke*

34. Èjêt ê *ñgê ke* j'á beleban mfá'á yà líti édós ê yà jam ôsú. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Asómõ a a bôõ sí. Èkoziñ a a kon [ ñgê ke ] náa a a wo'on.*

*Mê njí yem ñgê a a bêle [ ñgê ke ] náa a a láa minsòs.*

*ve nanê*

35. Õ ne belan èjêt ê *ve nanê* éyoñ wo líti atáta'a ê yà jam èziñ, anê d'á valè. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*[ Ve nanê ] bê ñgá mane dí, bê kêlé.*

*A ne náa [ ve nanê ] a a kôlõ sí ê mam mê tyé., á ñga nyú meyok.*

*nté anê, nt'á anê

36. Èjêt ê *nté anê* ñgê ke *nt'á anê* j'á beleban éyoñ wo kób'ajô é tií aa atáta'a éyoñ. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*[ Nt'á anê ] tyé, me ñgá'án teke dí.*

*Bí ñgá'án teke dí[ nt'á anê ] tyé.*

*tyé kpwaá

37. Èjêt ê *tyé kpwaá* j'á bõñ mejô mêbàé. Éfas é bilí *tyé kpwaá* j'á líti jam d'á boban ê mam mê tyé. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Asumu a ñgá yô ê ñgúmba álú; [ tyé kpwaá ] a ñgá nyú ékuk.*

38. á dañ ê dañ

39. ñga ve

40. Nálè, nál'a ne náa…

*Õ wô'õ duk, [ nál'a ne náa ] õ wô'õ láa minsòs.*

41. M'a ê ke nlô aa asàé (asàé ébíén é bemê)

Éyoñ wo yóoé anyu, é bilí mesōñ.*

Anyenyet ê Biñgun

Õnyônyós	Õmvon
me	bí
õ/ô/wo	mí
a	bê

Menda'a

mbê

ntóo

ñgá'an/ñgênán/ñgá'a

mbá'a

Ajók

a/á

beta

fó'ó

mbême

ndeme/ndõme

ñga

ñgá

tame/táme

támê

tê/tê

wô'õ

Bifíá Mínsílí

jé

amú jé

ñga

vé/ê vé

zá/bezá

Bifíá yà Éjõs

ke, ki

njí, njí ke, njí ki

sê, sê ke, sê ki

vo'o, vo'o ke, vo'o ki

bê, bê ke, bê ki

teke

tekee

tee

Abõñ

akêkúí

akusábo, akõsábo

akúí

amú

anê

avál

azúkúí

b'áa

bía

èkoziñ, èvoziñ

èyoñ

ja'a

ke, ki

mbôlê

mía

náa

nanê

nde

ndembên

ndô'ôtõ

nté

ñgê

ôsúsúa

sake, saáke

ve, vedá

veñge-veñgê

wõnáa

ya, yà

ajô te

ê nde

ê válè

ñgêke

ve nanê

tyé kpwaá

Mimfèfè Bífíá

ê dós: _("to alternate"/"alterner")_

èdós (abui: bidós): _("(an) alternative"/"alternative")_

ê jêt: _("to express (an idea, a thought), to state something"/"exprimer une idée, etc")_

ê jêtan: _("to express self"/"s'exprimer")_

èjêt (abui: bijêt): _("expression"/"expression")_

ê kôm: _("to condition"/"conditionner")_

èkôm (abui: bikôm): _("condition"/"condition")_

èñgun (abui: biñgunm): _("pronoun"/"pronom")_

èwuwuñ (abui: biwuwuñ): _("complementary"/"complémentaire")_

èwuwuñ éñgun (ma, wo, nyê) (abui: biwuwuñ ê biñgun (bí, mía, bê)): _("complementary pronoun"/"pronom complémentaire")_

ê jo'olõ: _("to ascertain, to state with certainty (that something is true)"/"constater, établir avec certitude (que quelque chose est vraie)")_

ê kpwáa: _("to precede"/"précéder")_

ê mek: _("to introduce"/"introduire")_

ôbõñ (abui: abõñ): _("conjunction"/"conjonction")_

ônyut (abui: anyut): _("consequence"/"conséquence")_

ê vêndè: _("to compare"/"comparer")_

Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com