Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 24 - Kõnõk: ê yañge
01. Bí á yé'è ñkóbán ê Búlu
Bí yé'è ya ê befátan ê bekõnõ'õ mevál ê mevál:
- Bekõnõ' ê Menjen: bekõnõ' ású jam é teke tyéndè: *bilí*, *bôõ*, *tyelê*
- Binyênyá'aè ê Bekõnõk: bêkõnõ'õ b'á líti jam d'á boban: ê *dí*, ê *bám*, ê *sáé*
- Ajêjó'ó Bekõnõk: bêkõnõ'õ b'á beleban aa bekõnõ'õ befê: ê *kúne*, ê *beta*, ê *jí'a*, ê *tú'a*
- Mendenda'a ê Bekõnõk: ndenda'a kõnõ' è ne beleban aa èyõlè ñgê ke aa kõnõ' èfê: ê *zu*. Mêñgane m'á zu, bí á yé'è bekõnõ'õ befê: ê *fen*, ê *jêñ*
- Biwuwuñ ê Bekõnõk: bêkõnõ'õ b'á beleban aa biwuwuñ ê biñgun: ê *bátan*, ê *fem*, ê *jámè*
- Bekõnõ'õ Bíkpwáa: bêkõnõ'õ b'á beleban éfas ôsú yà ôseñge w'á belan bifase bíbàè, èfase ése é bela'ane kõnõ'õ jèé: *lõô*, ê *koene*, ê *yên*
Bekõnõ'õ bèziñ bê ne beleban ê ndôndô'ô fátane bekõnõk.
_("We are learning to speak Bulu. We have studied various types of verbs: verbs of state, verbs of action, auxillary verbs, copular verbs, complementary verbs, and verbs of precedence. Some verbs can be used (or they fit) in more than one category of verbs."/"Nous apprennons à parler Boulou. Nous avons déjà étudié certains types de verbes: les verbes d'état, les verbes d'action, les verbes auxilliaires, les verbes copulaires, les verbes complémentaires, et les verbes de précédence. Certains verbes peuvent être utilisés dans plus d'un catégorie.")_
Bí tame tyóé ê kõnõ' èziñ:
*ê yañge*
Kõnõ' *ê yañge* è ne beleban an'ényênyá'aè ê kõnõk. Ású átáta'a yà belan kõnõ' *ê yañge*, tót ê mêjô maná:
_("Let's study the verb *ê yañge*. The verb *ê yañge* can be used as an action verb (or an actional verb, or a verb of action)."/"Étudions le verbe *ê yañge*. Le verbe *ê yañge* peut être utilisé common un verbe d'action.")_
*M'a yañge.*
*Wo yañge.*
*A a yañge.*
*Bí á yañge.*
*Mí á yañge.*
*B'á yañge.*
02. Ê mvú'á kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("After the verb, you can add one or more words."/"Après le verbe, tu peux ajouter un ou plusieurs mots.")_
*M'a yañge èsáé. M'a yañg'èsáé.*
*Wo yañge bidí.*
*A a yañge fóé. A a yañge mefóé.*
*Bí á yañge abôk. Bí á yañg'abôk.*
*Mí á yañge ñyê'êle.*
*B'á yañge biañ. B'á yañge mebiañ.*
03. Õ ne belan kõnõ' *ê yañge* aa èfíá yà ê vôme jam d'á yañgeban. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*M'a yañge áfan. M'a yañg'áfan.*
*Wo yañge ábá. Wo yañg'ábá.*
*A a yañge ôsôé. A a yañg'õ ôsôé.*
*Bí á yañge ê nlam. Bí á yañg'ê nlam.*
*Mí á yañge ê Zañemelima.*
*B'á yañge ê balánda.*
04. Õ ne bámetan jôm aa ê vôm ê jam d'á boban. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*M'a yañge fa áfan.*
*Wo yañge bidí ábá.*
*A a yañge èyáñese ôsôé. A a yañg'èyáñes'õ ôsôé.*
*Bí á yañge beyêñ ôkàñ.*
*Mí á yañge nsubá ê balánda.*
*B'á yañge meyo' ê Zañemelima.*
05. Kõnõ' *ê yañge* è ne ê fe beleban aa nda'a. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("The verb *ê yañge* can also be used with a copula."/"Le verbe *ê yañge* peut aussi être utilisé avec une copule.")_
*Me ne yañge.*
*Õ mbá'a yañge.*
*Á ñga yañge.*
*Bí ñgá yañge.*
*Mí ntóo yañge.*
*Bê mbê yañge.*
06. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("After the verb, you can add one or more words."/"Aprèse le verbe, tu peux ajouter un ou plusieurs mots.")_
*Me ñgá yañge bika'á.*
*Ô ntóo yañge ésáé. Ô ntóo yañg'ésáé.*
*A wô'õ yañge ê bõt ôkàñ.*
*Bí ñga yañge èsep. Bí ñga yañg'èsep.*
*Mí mbá'a yañge ê biañ.*
*Bê ñgá yañge bidí Ébolêwo'o.*
07. Õ ne jõs ájô õ bela'ane kõnõ' *ê yañge*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*M'a ê yañge ê ki.*
*Wo ê yañge ê ke.*
*A ê yañge ê ki bidí.*
*Bí njí yañge ábôk. Bí njí yañg'ábôk.*
*Mí á vo'ó ke yañge ê mveñ.*
*Bê njí yañge ésáé. Bê njí yañg'ésáé.*
*Bê njí ke yañge ésáé. Bê njí ke yañg'ésáé.*
08. Õ ne belan kõnõ' *ê yañge* náa ô tyiníi ajô. Ñgê wo tyini mõte wuá, belá'an èfíá *Yañgê'e*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("You can use the verb *ê yañge* to give an order."/"Tu peux utiliser le verbe *ê yañge* pour donner un ordre.")_
Yañgê'e!*
*Yañgê'e bidí!*
*Yañgê'e átàn!*
*Yañgê'e aakítí!*
*Yañgê'e biañ! Yañgê'e mebiañ!*
*Yañgê'e bidí aakítí!*
09. Ñgê wo tyini abui ê bõt, belá'an èfíá *Yañgá'ane* ñgê ke *yañgá'anè*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Yañgá'anè!*
*Yañgá'ane bidí!*
*Yañgá'anè abôk!*
*Yañgá'ane ôsôé!*
10. Ñgê wo tyini ású jam wo ê yi mía mõt èziñ mí bo, belá'an èfíá *Ñyañgê'e*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Ñyañgê'e bidí!*
*Ñyañgê'e átàn!*
*Ñyañgê'e aakítí!*
*Ñyañgê'e biañ. Ñyañgê'e mebiañ!*
*Ñyañgê'e bidí akúí aakítí!*
11. Ñgê wo tyini ású jam wo ê yi náa wo aa bõt befê mí bo, belá'an èfíá *Ñyañgá'ane* ñgê ke *Ñyañgá'anè*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Ñyañgá'ane bidí!*
*Ñyañgá'anè átàn!*
*Ñyañgê'ane aakítí!*
*Ñyañgê'anè biañ. Ñyañgê'anè mebiañ!*
*Ñyañgê'ane akúí aakítí!*
12. Bí yêne ya náa kõnõ' *ê yañge* è ne beleban aa èyõlè. Kõnõ' *ê yañge* è ne ê fe beleban anê ndenda'a kõnõk. Anê ndenda'a kõnõk, kõnõ' *ê yañge* è ne beleban aa kõnõ' èfê náa é líti náa ê jam ê baáa d'á yañge boban. Nál'a a tinan ê fe náa kõnõ' *ê yañge* è ne ndenda'a kõnõk. Ású átáta'a, tót ê mêjô maná:
_("The verb *ê yañge* can be used as a copular verb."/"Le verbe *ê yañge* peut être utilisé comme un verbe copulaire.")_
*M'a yañge dí.*
*Wo yañge kóbõ.*
*A a yañge wóban.*
*Bí á yañge yám.*
*Mí á yañge sában.*
*B'á yañge siñ.*
13. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*M'a yañge fá'a bóñgô.*
*Wo yañge bè fôn.*
*A a yañge wóban ôsôé.*
*Bí á yañge dí ká.*
*Mí á yañge tye' ésáñkáná.*
*B'á yañge tôban ábá.*
14. Amú kõnõ' *ê yañge* è ne beleban anê ndenda'a kõnõk, õ ne tyini mboán ájô õ bela'ane kõnõ' *ê yañge*. Ñgê wo tyini mõte wuá, belá'an èfíá *Yañgê'e*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("Because the verb *ê yañge* can be used as a copular verb, you can use it to give an order using that verbe."/"Parce que le verbe *ê yañge* peut être utilisé comme un verbe copulaire, tu peux aussi l'utiliser pour donner un ordre.")_
*Yañgê'e dí.*
*Yañgê'e wóban.*
*Yañgê'e sában!*
*Yañgê'e nyoñ ê bidí!*
*Yañgê'e kap ê bidí!*
*Yañgê'e láñ ê kálate!*
*Yañgê'e ba'áé èlé!*
*Yañgê'e fá' ébé!*
*Yañgê'e diin mbé.*
15. Ñgê wo tyini abui ê bõt, belá'an èfíá *Yañgá'ane* ñgê ke *Yañgá'anè*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Yañgá'ane dí!*
*Yañgá'anè siñ!*
*Yañgá'ane kándè bidí!*
*Yañgá'anè nyoñ ê bidí!*
*Yañgá'anè ba'aé ê bilé!*
*Yañgá'anè diin mimbé.*
16. Ñgê wo tyini ású jam wo ê yi mía mõt èziñ mí bo, belá'an èfíá *Ñyañgê'e*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Ñyañgê'e sañ ndó'o!*
*Ñyañgê'e vô'ôlõ mefóé!*
*Ñyañgê'e ja'áè ê bidí!*
*Ñyañgê'e bõm ê ñkúl!*
17. Ñgê wo tyini ású jam wo ê yi náa wo aa bõt befê mí bo, belá'an èfíá *Ñyañgá'ane* ñgê ke *Ñyañgá'anè*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Ñyañgá'ane jêm!*
*Ñyañgá'anè vúl ébõbolo!*
*Ñyañgá'ane kut ê miñkúl!*
*Ñyañgá'anè kóbõ ájô!*
*Ñyañgá'anè bõm ê menjáñ!*
18. Bí yêne ya náa kõnõ' *ê yañge* è ne beleban an'ényênyá'aè ê kõnõk. Bí yêne ya ê fe náa kõnõ' *ê yañge* è ne ê fe beleban anê ndenda'a kõnõk.*
Kõnõ' *ê yañge* è ne ê fe beleban an'éwuwuñ ê kõnõk. Nál'a ne náa kõnõ' *ê yañge* è ne kpwáa èwuwuñ éñgun. Nál'a ne ê fe náa kõnõ' *ê yañge* è n'èwuwuñ ê kõnõk. Ású átáta'a, tót ê mêjô maná:
_("We saw that the verb *ê yañge* can be used as an actional verb. We also saw that the verb *ê yañge* can be used as a copular verb. Now, the verb *ê yañge* can also be used as a complementary verb."/"Nous avions vu que le verbe *ê yañge* peut être utilisé comme un verbe d'action. Le verbe *ê yañge* peut aussi être utilisé comme un verbe copulaire. Le verbe *ê yañge* peut aussi être utilisé comme un verbe complémentaire.")_
*M'a yañge wo.*
*Wo yañge nyê.*
*A a yañge bíà.*
*Bí á yañge míà.*
*Mí á yañge bê.*
*B'á yañge ma.*
19. Wôsáa èwuwuñ éñgun, õ ne belan èyõlé mõt, èyõlè nsámbá bõt, ñgê k'èyõl'áyoñ. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("Instead of a complementary pronoun, you can use the name of a person, of people, of a tribe, etc."/"Au lieu d'un pronom complémentaire, tu peux utiliser le nom d'une personne, d'un groupe, d'un peuple, etc.")_
*M'a yañge Èsônõ.*
*Wo yañgeêe Èlônõ.*
*A a yañge Yèmvañ.*
*Bí á yañge Èsámvak.*
*Mí á yañge Yètõtan.*
*B'á yañge Èsaáwoó.*
20. Ê mbôle kõnõ' *ê yañge* è nê beleban an'éwuwuñ ê kõnõk, õ ne belane je náa ô tyiníi ajô. Ñgê wo tyini mõte wuá, belá'an èfíá *Yañgê'e*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("Since the verb *ê yañge* can be used as a complementary verb, you can use it to give an order. If you are giving the order to one person, you can use the word *Yañgê'e*."/"Puisque le verbe *ê yañge* peut être utilisé comme un verbe complémentaire, tu peux l'utiliser pour donner un ordre. Si tu es en train de donner un ordre à une seule personne, tu peux utiliser le mot *Yañgê'e*.")_
*Yañgê'e ma!*
*Yañgê'e bíà!*
*Yañgê'e bê!*
*Õ yañge'e ma.*
21. Ñgê wo tyini abui ê bõt, belá'an èfíá *Yañgá'ane*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Yañgá'ane ma!*
*Yañgá'ane nyê!*
*Yañgá'anè bíà!*
22. Ñgê wo tyini ású jam wo ê yi mía mõt èziñ mí bo, belá'an èfíá *Ñyañgê'e*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Ñyañgê'e nyê!*
*Ñyañgê'e bê!*
*Ñyañgê'e Ndútumú!*
*Ñyañgê'e Èsazoè!*
*Ñyañgê'e Yèsok!*
23. Ñgê wo tyini ású jam wo ê yi náa wo aa bõt befê mí bo, belá'an èfíá *Ñyañgá'ane* ñgê ke *ñyañgá'anè*. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Ñyañgá'ane nyê!*
*Ñyañgá'anè bê!*
*Ñyañgá'ane Bañga!*
*Ñyañgá'anè Yèmejit!*
*Ñyañgá'anè Èsèétõnda!*
*Ñyañgá'ane Yèmbót!*
24. Õ ne ê fe belane kõnõ' *ê yañge* náa ô síli nsílí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*M'a yañge zá?*
*Wo yañge jé?*
*A a yañge ê vé?*
*Bí á yañge amú jé?*
*Mí á yañge zá?*
*B'á yañge jé?*
25. Õ ne ê fe síli nsíli õ bela'an kõnõ' *ê yañge* an'éwuwuñ éñgun. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Ye mê yañgêe wo?*
*Amú jé mê yañgêe wo?*
*Wo yañge ma? Ye ma ê wo yañge?*
*Ye a a yañge ma?*
*Amú jé bí á yañge bê?*
*Mí á yañge ma?*
*Ye mí á yañge ma?*
*Ye ma mí á yañge?*
26. Éyoñ wo ê jõs ajô ású mõt ñgê ke bõt, õ ne fe belan èwuwuñ éñgun. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Te wo yañge ma!*
*Te a a yañge bía!*
*Te bí á yañge bê!*
*Te mí á yañge ma!*
*Te b'á yañge bía!*
*Te wo yañge Bikõmõ!*
*Te a a yañge Abêsõsõ!*
*Te bí á yañge Yèmfêk!*
*Te b'á yañge Èsámenyum!*
27. Bí yêne ya náa kõnõ' *ê yañge* è ne beleban anényênyá'aè ê kõnõk (nál'a ne náa kõnõ' *ê yañge* è n'ènyênyá'aè ê kõnõk). Bí yêne ya ê fe náa kõnõ' *ê yañge* è ne ê fe beleban anê ndenda'a kõnõk (nál'a ne náa kõnõ' *ê yañge* è ne ndenda'a kõnõk). Bí yêne ya ê fe náa kõnõ' *ê yañge* è ne beleban an'éwuwuñ ê kõnõk (nál'a ne náa kõnõ' *ê yañge* è n'èwuwuñ ê kõnõk).*
Kõnõ' *ê yañge* è ne ê fe beleban anê kõnõ' èkpwáa. Nál'a ne náa kõnõ' *ê yañge* è ne beleban éfas ôsú yà ôseñge ô bilí bifase bíbàè, èfase ése é bela'ane kõnõ'õ jèé. Nál'a ne náa kõnõ' *ê yañge* è ne kõnõ' èkpwáa).*
Ású átáta'a, tót ê mêjô maná:
_("We saw that the verb *ê yañge* is a verb of action. We also saw that the verb *ê yañge* is a copular verb. We also saw that the verb *ê yañge* is a complementary verb. As it happens, the verb *ê yañge* can also be used as a verb of precedence. This means that the verb *ê yañge* is a verb of precedence."/"Nous avons vu que le verbe *ê yañge* est un verbe d'action. Nous avons aussi vu que le verbe *ê yañge* est un verbe copulaire. Nous avons aussi vu que le verbe *ê yañge* est un verbe complémentaire. Le verbe *ê yañge* peut aussi être utilisé comme un verbe de précédence. Ceci signifie que le verbe *ê yañge* est un verbe de précédence.")_
*[ M'a yañge ] [ ô di ]. M'a yañg'ô di.*
*[ Wo yañge ] [ mê kôbõ ].*
*[ A a yañge ] [ ô wóban ].*
*[ Bí á yañge ] [ á búlan ]. Bí á yañg'á búlan.*
*[ Mí á yañge ] [ bí wosáan ].*
*[ B'á yañge ] [ bí siñ ].
28. Ê mvú'áa ê kõnõ'õ baáa, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*[ M'a yañge ] [ ô nyu biañ ]. M'a yañg'ô nyu biañ.*
*[ Wo yañge ] [ mê fet mbé ].*
*[ A a yañge ] [ ô tá'aè ñgòn ].*
*[ Bí á yañge ] [ ô diíne mbé ].*
*[ Mí á yañge ] [ bê só áfúp ].*
*[ B'á yañge ] [ ô fúbu ndá ].*
29. Õ ne ê fe belan õbõñ ê zàñ bifas bíbaáne yà ôseñge. Ású bive'án , tôt ê mêjô maná:
*M'a yañge [ náa ] ô di. M'a yañge n'ô ô di.*
*Wo yañge [ éyoñ ] a ê ye bômbõ sí.*
*A a yañge [ akêkúí ] mí á ye só.*
*Bí á yañge [ ñgê ] b'á ye jêm.*
*Mí á yañge [ ndô'ôtõ ] a a zu. Mí á yañge ndô'ôt'a a zu.*
*B'á yañge [ amú ] a a yôn.*
30. Avál afê yà belan èfíá *yañge'e* é ne náa ô kat jam d'á sebeke ñyañgán*. Õ ne belan èyõlè ású éwuwuñ. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("Another way to use the word *yañge'e* is to express a continuous action."/"Une autre manière d'utiliser le mot *yañge'e* est d'exprimer une action continue.")_
*Me mbê me [ yañge'e ] bidí.*
*Õ ñgá'án õ [ yañge'e ] èsáñkáná.*
*Á ntóo a [ yañge'e ] meyok.*
*Bí mbê bí [ yañge'e ] abôk.*
*Mí ñgá'án mí [ yañge'e ] èkôán.*
*Bê mbê bê [ yañge'e ] èsáé. Bê mbê bê [ yañge'e ] bisáé.*
31. Ô ñga yeme náa õ ne belane kõnõ' *ê yañge* anê ndenda'a kõnõk. Nálé fe, õ ne belan èfíá yañgê'e* anê ndenda'a kõnõk. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
*Me mbê me [ yañge'e ] dí.*
*Õ ñgá'án õ [ yañge'e ] sában.*
*Á ntóo a [ yañge'e ] wóban.*
*Bí mbê bí [ yañge'e ] jêm.*
*Mí ñgá'án mí [ yañge'e ] siñ.*
*Bê mbê bê [ yañge'e ] sáé.*
Mimfèfè Bífíá
añgan (abui: mêñgan): _("lesson"/"leçon")_
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): _("previous"/"précédent")_
èla'é, (èla'aé) (abui: bila'é, bila'aé): _("comment"/"commentaire")_
ê tyini): _("to give an order"/"donner un ordre")_
ètyini (abui: bityini): _("order"/"ordre")_
èwuñ (abui: biwuñ): _("complement"/"complément")_
èwuwuñ (abui: biwuwuñ): _("complementary"/"complémentaire")_
èwuwuñ ê kõnõk (abui: biwuwuñ ê bekõnõk): _("complementary verb"/"verbe complémentaire")_
èñgun (abui: biñgun): _("pronoun"/"pronom")_
èwuwuñ éñgun (abui: biwuwuñ ê biñgun): _("complementary pronoun"/"pronom complémentaire")_
nda'a (abui: menda'): _("copula"/"copule")_
ndenda'a (abui: mendenda'a): _("copular"/"copulaire")_
ndenda'a kõnõk (abui: mendenda' ê bekõnõk): _("copular verb"/"verbe copulaire")_
wósá: _("instead of"/"au lieu de")_
Áñgan díná ê ne ású kõnõ' "ê yañge". Ñgê wo yêne jôm èziñ é n'ábé ñgê ke njuk, ñgê wo kômbô kómêkane, tili'i dê mfá'á ya bila'aé.*
This lesson is about the verb "ê yañge". If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.*
Cette leçon concerne le verbe "ê yañge". Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com